Wprowadzenie – niewypłacalność i upadłość polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii
Niewypłacalność polskiego przedsiębiorcy działającego w Wielkiej Brytanii – zagadnienie właściwej jurysdykcji sądowej w kontekście upadłości polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii.
W artykule postaramy się opisać uwarunkowania i pozycję niewypłacalnego polskiego przedsiębiorcy działającego w Wielkiej Brytanii, w tym zagadnienie: upadłość polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii, co w kontekście aktualnych uwarunkowań związanych z Brexitem zdaje się szczególnie aktualne. Analiza będzie wymagała odniesienia się także do rodzimych regulacji poświęconych zdolności upadłościowej, restrukturyzacyjnej oraz jurysdykcji sądów powszechnych, a także do zasad prowadzenia postępowania upadłościowego w Wielkiej Brytanii.
Dla kogo jest artykuł – niewypłacalność polskiego przedsiębiorcy w UK
Kwestia zdolności upadłościowej oraz zdolności restrukturyzacyjnej ujęta została bowiem w ustawie prawo upadłościowe i w ustawie prawo restrukturyzacyjne poprzez przedstawienie katalogu podmiotów, które mogą skorzystać z procedur opisanych w obu aktach1. Podstawowym założeniem jest istnienie zdolności upadłościowej i restrukturyzacyjnej przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego2, a więc osoby fizycznej, prawnej i jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli osoba taka prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.
Postępowania mogą być prowadzone wobec przedsiębiorcy, u którego spełnią się przesłanki niewypłacalności3, co w praktyce dotyczy również przypadków takich jak niewypłacalność polskiego przedsiębiorcy w UK.
Jurysdykcja sądów w sprawach upadłościowych i restrukturyzacyjnych
Podobnie kwestia jurysdykcji sądów właściwych w sprawach upadłościowych i restrukturyzacyjnych została ujęta w obu ustawach w tożsamy sposób. Poprzez jurysdykcję krajową należy rozumieć, w pewnym uproszczeniu, kompetencję sądów danego kraju do rozpoznawania i rozstrzygania spraw, w tym wypadku upadłościowych oraz restrukturyzacyjnych.
Podstawową zasadą jest rozpoznawanie wyłącznie przez polskie sądy spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych tych dłużników, którzy mają w Rzeczpospolitej Polskiej główny ośrodek podstawowej działalności4. Tzw. COMI – Center of Main Interest of the Debtor, jest pojęciem prawa polskiego, ale także unijnego oraz międzynarodowego i odgrywa kluczową rolę przy ocenie, czy upadłość polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii może być prowadzona przed sądami brytyjskimi.
W polskim prawie główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika utożsamiany jest z miejscem, w którym dłużnik regularnie zarządza swoją działalnością o charakterze ekonomicznym i które jako takie jest rozpoznawalne dla osób trzecich5. Ponadto w ustawach skonstruowano domniemania wzruszalne – a więc możliwe do obalenia – według których osoby prawne (np. spółki kapitałowe) oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną (np. spółki osobowe), mają główny ośrodek podstawowej działalności w miejscu swojej siedziby.
Z kolei osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą lub zawodową mają ośrodek podstawowej działalności w głównym miejscu jej wykonywania6. Poza wskazaną powyżej wyłączną jurysdykcją sądów polskich w ustawach uregulowana została także jurysdykcja fakultatywna, związana z prowadzeniem w Polsce działalności gospodarczej, posiadaniem miejsca zamieszkania, siedziby lub majątku7.
Dopuszczalność ogłoszenia upadłości polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii po Brexicie
Zagadnienie to staje się szczególnie interesujące i wymaga omówienia z uwagi na wystąpienie Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, ponieważ wydarzenie to miało istotne znaczenie dla jej porządku prawnego, a tym samym dla praktyki takiej jak upadłość w Wielkiej Brytanii po Brexicie.
W prawodawstwie unijnym oraz w regulacjach systemu prawnego Wielkiej Brytanii używa się zbiorczego określenia postępowanie upadłościowe8, dlatego na potrzeby artykułu zrezygnujemy z rozróżnienia tego pojęcia w prawie upadłościowym i restrukturyzacyjnym, koncentrując się na zasadach prowadzenia postępowania upadłościowego w Wielkiej Brytanii.
Wielka Brytania opuściła definitywnie Unię Europejską z końcem dnia 31 stycznia 2020 roku, przy czym do 31 grudnia 2020 roku w relacjach pomiędzy Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem trwał okres przejściowy. Do dnia 31 stycznia 2020 roku do przypadków upadłości obywateli Rzeczypospolitej prowadzących działalność w Wielkiej Brytanii miało zastosowanie rozporządzenie o postępowaniu upadłościowym, z pierwszeństwem przed rozwiązaniami praw państw członkowskich.
W tym miejscu należy jednak podkreślić, że rozporządzenie określa jedynie zasady przyporządkowania postępowania do określonego państwa, ponieważ dalej postępowanie prowadzone jest już zgodnie z jego reżimem.
COMI i postępowanie upadłościowe w Wielkiej Brytanii
Oznacza to, że do postępowania ma zastosowanie przepis art. 3 rozporządzenia, przewidujący, iż jurysdykcję do wszczęcia postępowania upadłościowego mają sądy tego państwa członkowskiego, w którym znajduje się wspomniany główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika. Warto natomiast wskazać, że metodą na uniknięcie niepożądanego zjawiska forum shopping9 było domniemanie, wskazujące na możliwość zastosowania rozporządzenia, jeśli siedziba statutowa lub działalność osoby fizycznej nie została przeniesiona do innego państwa na trzy miesiące przed dniem złożenia wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego.
Rozporządzenie o postępowaniu upadłościowym miało zastosowanie także w okresie przejściowym10, a opisany w nim stan prawny dotyczy również postępowań upadłościowych wszczętych w toku okresu przejściowego i trwających po jego zakończeniu.
Postępowanie upadłościowe w Wielkiej Brytanii po zakończeniu okresu przejściowego
Aktualnie, po zakończeniu okresu przejściowego, do wszczynanych postępowań upadłościowych przepisy rozporządzenia nie znajdują już zastosowania. Należy więc rozważyć, jakie wymogi musi spełnić polski przedsiębiorca, by ubiegać się o ogłoszenie upadłości w Wielkiej Brytanii oraz jakie wiążą się z tym możliwości i rozwiązania proceduralne.
Pierwsza kwestia ma dużą doniosłość w Wielkiej Brytanii, bo tamtejsze uregulowanie prawa upadłości uchodzi za wyjątkowo korzystne dla dłużników, co w praktyce sprawia, że upadłość polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii bywa przedmiotem szczególnego zainteresowania.
Właśnie w ramach przeciwdziałania zjawisku forum shopping wykształciło się bogate orzecznictwo brytyjskich sądów szczegółowo określające warunki wszczynania postępowań wobec dłużników pochodzących z zagranicy. W wyrokach podkreślano, że COMI musi być możliwe do ustalenia przez wierzycieli, a wśród okoliczności ważnych dla określenia COMI badano m.in.: istnienie umów najmu lokali w Wielkiej Brytanii, wyciągi z banku oraz rachunki wskazujące na transakcje w Wielkiej Brytanii czy też fakt opłacania w Wielkiej Brytanii podatków lokalnych11.
Scenariusze transgranicznej upadłości polskiego przedsiębiorcy
W oficjalnych wytycznych brytyjskiego rządu12 odnoszących się do transgranicznych procedur upadłościowych po opuszczeniu przez Wielką Brytanię Unii Europejskiej wskazano, że zarówno Polska, jak i Wielka Brytania implementowały Prawo Modelowe o Transgranicznej Upadłości13. W związku z tym rozwiązania międzynarodowego postępowania upadłościowego (restrukturyzacyjnego) w obu państwach inspirowane są tym aktem. W Polsce można to dostrzec w przepisach art. 378–417 p.u., znajdujących zastosowanie, wobec brzmienia definicji zagranicznego postępowania upadłościowego, a w Wielkiej Brytanii implementację stanowił akt The Cross – Border Insolvency Regulations 200614.
Zestawienie tych dwóch aktów prawnych prowadzi do rozróżnienia dwóch możliwych scenariuszy przeprowadzenia postępowania:
- Zagraniczne postępowanie upadłościowe – czyli takie, w którym mienie i sprawy dłużnika są poddane kontroli lub zarządowi w celu ich restrukturyzacji – polskiego przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii podlega jurysdykcji sądu w Wielkiej Brytanii, gdy w Wielkiej Brytanii dłużnik ma swoje COMI (wtedy jest to główne zagraniczne postępowanie upadłościowe) lub swój oddział (wtedy jest to uboczne zagraniczne postępowanie upadłościowe)15,
- Orzeczenie wydane w Wielkiej Brytanii nie jest automatycznie skuteczne i wymaga przeprowadzenia procedury uznania w Polsce16, w przeciwieństwie do tożsamych orzeczeń o wszczęciu postępowania upadłościowego wydanych w krajach Unii Europejskiej.
W zależności zatem od rozstrzygnięcia w zakresie kwestii ustalenia COMI postępowanie będzie prowadzone albo w oparciu o przepisy krajowe, albo zgodnie z Insolvency Act 1986 [3], określającym wymogi stawiane wobec dłużnika ubiegającego się o ogłoszenie upadłości oraz Enterprise Act z 2002 r. – będącym dużą nowelizacją Insolvency Act, która weszła w życie 1 kwietnia 2004 roku.
Rodzaje postępowań – bankruptcy i inne procedury w Anglii i Walii
W angielskim prawie upadłościowym zastosowano podział na niewypłacalność spółek/osób prawnych (ang. companies/corporate insolvency) oraz niewypłacalność osób fizycznych (ang. individual insolvency). Przy czym w przypadku spółek osobowych stosuje się przepisy o upadłości osób prawnych, natomiast do wspólników w takich spółkach będących osobami fizycznymi (partners) stosuje się przepisy o niewypłacalności osób fizycznych, co znajduje odzwierciedlenie w systematyce przepisów, tworzących trzy grupy: Company Insolvency – Winding Up (części 1–7); Insolvency of Individuals – Bankruptcy (części 8–11); Miscellaneous matters bearing on both company and individual insolvency, General interpretation, Final Provisions (części 11–19)18.
W ramach postępowania upadłościowego osób fizycznych w systemie prawnym Anglii można wymienić bankruptcy – przypominający w swojej konstrukcji postępowanie upadłościowe, individual voluntary arrangements – zbliżony do UPR w zakresie, w jakim przewiduje zapewnienie dłużnikowi ochrony przed roszczeniami wierzycieli i zawarcie z nimi układu oraz debt relief order. Tego ostatniego postępowania nie można porównać do obowiązujących rozwiązań Prawa upadłościowego bądź restrukturyzacyjnego, jako że sprowadza się ono do możliwości oddłużenia z określonych wierzytelności bez likwidacji majątku dłużnika bądź zawarcia przez niego układu z wierzycielami19.
Wszczęcie bankruptcy może nastąpić zarówno z inicjatywy samego dłużnika, jak i jego wierzycieli. W przypadku wniosku wierzycieli konieczne jest dopełnienie wymogów związanych z minimalną wartością wierzytelności, jaka przysługuje im w stosunku do dłużnika. Gdy wniosek składa dłużnik, musi być on niezdolny do regulowania wymagalnych zaległości. W toku postępowania – podobnie jak w polskim porządku prawnym – dłużnik jest ograniczony w dysponowaniu oraz rozporządzaniu swoim majątkiem.
Istotą individual voluntary arrangements jest zawarcie układu dłużnika z wierzycielami w oparciu o pochodzące od dłużnika propozycje układowe. Ważnym praktycznym aspektem procedury jest dopuszczalność wydania zarządzenia tymczasowego, w ramach którego sąd będzie miał możliwość zawieszenia wszelkich postępowań prowadzonych przeciwko dłużnikowi. Niedopuszczalne będzie także wszczynanie nowych postępowań wobec dłużnika w tym także wszczęcie postępowania upadłościowego (bankruptcy).
Zachęcamy do zapoznania się z publikacja pt. Restrukturyzacja firmy jako instrument ochrony przedsiębiorstwa przed niewypłacalnością – ujęcie dogmatyczne i praktyczne.
1Zagadnienie to zostało uregulowane w art. 5 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1228 ze zm. dalej jako p.u.) poprzez wymienienie podmiotów, do których stosuje się przepisy ustawy i wskazanie wyjątków w art. 6 oraz w art. 4 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 814 ze zm. dalej jako p.r.).
2Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.).
3Przesłanki niewypłacalności określone są w przepisie art. 11 p.u.
4Zagadnienie wyłącznej jurysdykcji uregulowane jest w art. 342 ust. 1 p.r. i art. 382 ust. 1 p.u.
5W ten sposób: art. 15 ust. 2 p.r. oraz art. 19 ust. 1a p.u. W literaturze przedmiotu krytykuje się rozwiązanie, w którym pojęcie głównego ośrodka podstawowej działalności zdefiniowano w przepisach regulujących właściwość sądu. J. Kudła, Właściwość sądu i jurysdykcja krajowa w sprawach restrukturyzacyjnych na podstawie ustawy z 15.05.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, MoP nr 9, 2016, s. 12.
6Zagadnienie to zostało uregulowane w przepisach art. 15 ust. 3 i 4 p.r. oraz art. 19 ust. 1b i 1c p.u.
7Jak stanowi art. 342 ust. 2 p.r. i art. 382 ust. 2 p.u.
8Jak stanowi punkt 10 preambuły rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.Urz.UE.L Nr 141, str. 19, dalej jako rozporządzenie o postępowaniu upadłościowym) „Zakres zastosowania niniejszego rozporządzenia należy rozszerzyć́ na postepowania, które służą̨ naprawie przedsiębiorstw dobrze rokujących pod względem gospodarczym, ale przezywających trudności, oraz które dają̨ przedsiębiorcom drugą szansę. Zakres zastosowania należy w szczególności rozszerzyć́ na postepowania, które przewidują̨ restrukturyzację dłużnika na etapie, gdy zachodzi jedynie prawdopodobieństwo upadłości i na postepowania, które pozostawiają̨ dłużnikowi pełen lub częściowy zarząd jego majątkiem i sprawami (…)”.
9W rozporządzeniu o postępowaniu upadłościowym forum shopping został doprecyzowany jako „ (…) przenoszenie majątku lub postępowania sądowego z jednego państwa członkowskiego do innego w celu uzyskania korzystniejszej sytuacji prawnej ze szkodą dla ogółu wierzycieli” (punkt 5 preambuły rozporządzenia o postępowaniu upadłościowym).
10Umowa z dnia 24 stycznia 2020 r. o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz.Urz.UE.L Nr 29, str. 7).
11Sparkasse Hilden Ratingen Velbert v (1) Benk (2) The Official Receiver [2012] EWHC 2432 (Ch) [2012] BPIR 1258. Wyrok dostępny na stronie: https://www.casemine.com/judgement/uk/5a8ff71d60d03e7f57ea7c0b
12Wytyczne dostępne na stronie https://www.gov.uk/government/publications/cross-border-insolvencies-recognition-and-enforcement-in-eu-member-states-from-1-january-2021/cross-border-insolvencies-recognition-and-enforcement-in-eu-member-states-from-1-january-2021
13Prawo Modelowe Komisji Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Międzynarodowego Prawa Handlowego (UNCITRAL) o Transgranicznej upadłości – UNCITRAL Model Law on Cross-Border Insolvency przyjęte przez Komisję w dniu 30.5.1997 r. oraz rezolucją Nr 52/158 przez Zgromadzenie Ogólne na 72 sesji plenarnej w dniu 15.12.1997 r., w tekście jako Prawo Modelowe o Transgranicznej Upadłości. Akt prawny dostępny na stronie: https://uncitral.un.org/sites/uncitral.un.org/files/media-documents/uncitral/en/1997-model-law-insol-2013-guide-enactment-e.pdf
14Akt prawny dostępny na stronie: https://www.legislation.gov.uk/uksi/2006/1030/contents/made
15Tak wynika z art. 17 ust. 2 The Cross-Border Insolvency Regulations 2006.
16W Polsce procedura uznania orzeczenia o wszczęciu zagranicznego postępowania upadłościowego została opisana w art. 386-404 p.u.
17Akt prawny dostępny na stronie: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/45/section/267/2017-12-08
18A. Hrycaj, A. Michalska, Wpływ postępowań likwidacyjnych wszczynanych w wybranych krajach europejskich systemu prawnego common law na bieg postępowań rozpoznawczych i egzekucyjnych toczących się w Polsce oraz wpływ wszczęcia i wyniku postępowania w wyżej wymienionych krajach na istnienie roszczenia dochodzonego przed sądem polskim, Prawo w Działaniu, Sprawy Cywilne 33/2018, s. 12 [dostęp online na dzień 17 marca 2021 r. https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2018/09/Anna-Hrycaj-Anna-Michalska.pdf]
19Ibidem, s. 15-16.