Restrukturyzacja przedsiębiorstwa stanowi jedno z ważnych zagadnień współczesnego prawa gospodarczego. W kontekście zmian na rynkach, rosnących kosztów finansowania oraz niepewnego otoczenia prawno-ekonomicznego, skuteczne wykorzystanie instrumentów przewidzianych ustawą Prawo restrukturyzacyjne nabiera fundamentalnego znaczenia przedsiębiorstwa oraz słusznego interesu wierzycieli oraz stabilności obrotu gospodarczego.
Niniejszy artykuł porusza wątki restrukturyzacji firmy ze szczególnym uwzględnieniem funkcji, trybów postępowania oraz konsekwencji prawnych dla dłużnika i wierzycieli.
Pojęcie i cele restrukturyzacji firmy
Restrukturyzacja firmy w ujęciu prawnym nie jest pojęciem jednorodnym. Z perspektywy normatywnej oznacza ona zespół działań podejmowanych w ramach sformalizowanych postępowań sądowych lub pozasądowych, których celem jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika poprzez zawarcie układu z wierzycielami, a w określonych przypadkach także przeprowadzenie działań sanacyjnych1.
Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne, celem postępowania restrukturyzacyjnego jest umożliwienie dłużnikowi restrukturyzacji poprzez zawarcie układu z wierzycielami, a w postępowaniu sanacyjnym również przez przeprowadzenie działań sanacyjnych, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Istotą restrukturyzacji firmy jest zatem zachowanie przedsiębiorstwa jako zorganizowanego zespołu składników majątkowych, zdolnego do dalszego funkcjonowania w obrocie gospodarczym2.
Podstawy prawne restrukturyzacji firmy w Polsce
Podstawowym aktem prawnym regulującym restrukturyzację firmy w Polsce jest ustawa Prawo restrukturyzacyjne, która weszła w życie 1 stycznia 2016 r. Ustawa ta stanowi lex specialis wobec przepisów Kodeksu cywilnego, Kodeksu spółek handlowych w jakim dotyczy zagrożenia niewypłacalnością lub niewypłacalności dłużnika.
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery zasadnicze tryby postępowania restrukturyzacyjnego:
- postępowanie o zatwierdzenie układu (z obwieszczenie o dniu układowym lub bez)
- przyspieszone postępowanie układowe,
- postępowanie układowe,
- postępowanie sanacyjne.
Wybór właściwego trybu restrukturyzacji firmy zależy od stopnia trudności finansowych przedsiębiorstwa, struktury wierzytelności oraz potrzeby ingerencji w bieżące funkcjonowanie firmy.
Restrukturyzacja firmy a stan zagrożenia niewypłacalnością
Jednym z fundamentalnych założeń prawa restrukturyzacyjnego jest możliwość wszczęcia postępowania nie tylko wobec dłużnika niewypłacalnego, lecz także wobec dłużnika zagrożonego niewypłacalnością. Pojęcie to obejmuje sytuację, w której kondycja ekonomiczna przedsiębiorcy wskazuje, że w niedługim czasie może on stać się niewypłacalny. Za takowe uznajemy brak zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych przez okres dłuższy aniżeli 3 miesiące.
W praktyce identyfikacja zagrożenia niewypłacalnością i restrukturyzacja firmy pozwala na znacznie większą elastyczność negocjacyjną, ograniczenie ryzyk związanych z postrzeganiem marki firmy oraz zachowanie kontroli operacyjnej nad przedsiębiorstwem przez jego dotychczasowe organ. Wczesne, zapobiegawcze podjęcie działań restrukturyzacyjnych jest również zgodne z tendencjami wynikającymi z prawa unijnego, w szczególności z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1023 3.
Tryby restrukturyzacji firmy i ich charakterystyka
Postępowanie o zatwierdzenie układu jako forma restrukturyzacji firmy
Postępowanie o zatwierdzenie układu ma wyjątkowy, bo pozasądowy charakter. Dłużnik, z udziałem nadzorcy układu, samodzielnie zbiera głosy wierzycieli nad układem. Rola sądu ogranicza się do kontroli legalności zbierania głosów, ocenę ewentualnego pokrzywdzenia wierzycieli przy zatwierdzenia układu. Ten tryb restrukturyzacji firmy jest szczególnie atrakcyjny dla przedsiębiorców, którzy działają w specyficznych branżach, gdzie istotnym jest zachowanie zdolności operacyjnej poprzez możliwość podejmowania szybkich decyzji, przez aktualny zarząd, który dysponuje odpowiednią wiedzą specjalistyczną branżową. Oczywiście dzieje się to pod nadzorem nadzorcy, który z dniem zatwierdzenia układu – staje się nadzorcą sądowym.
Przyspieszone postępowanie układowe i postępowanie układowe
Przyspieszone postępowanie układowe można wszcząć wówczas, gdy suma wierzytelności spornych nie przekracza ustawowego progu 15%. Charakteryzuje się ono stosunkowo krótkim czasem trwania oraz ograniczonym formalizmem. Postępowanie układowe ma natomiast charakter bardziej rozbudowany. Co do zasady jest postępowaniem stanowiącym punkt wyjścia dla wszystkich pozostałych rodzajów postępowań restrukturyzacyjnych.
W obu przypadkach istotą restrukturyzacji firmy jest zawarcie układu, który może obejmować m.in. redukcję zobowiązań, odroczenie terminów płatności, rozłożenie świadczeń na raty lub konwersję wierzytelności na udziały albo akcje (kapitał).
Postępowanie sanacyjne jako najbardziej ingerencyjna restrukturyzacja firmy
Postępowanie sanacyjne stanowi najbardziej ingerujący w strukturę firmy rodzaj postępowania. Stanowi de facto odpowiednik funkcjonującego jeszcze w starym systemie upadłości z możliwością zawarcia układu. Nie każda bowiem upadłość musi skończyć się zakończeniem bytu firmy. Celem nadrzędnym postępowania jest oczywiście zawarcie układu. Dłużnik oraz wierzyciele zyskują jednak o wiele dalej idące uprawnienia, aniżeli w jakichkolwiek z poprzednio wskazywanych postępowaniach, w tym także przeprowadzenie działań sanacyjnych, obejmujących głęboką reorganizację przedsiębiorstwa, w tym odstępowanie od niekorzystnych umów czy redukcję zatrudnienia na zasadach przewidzianych w ustawie.
W toku postępowania sanacyjnego zarząd nad przedsiębiorstwem co do zasady sprawuje Zarządca. Możliwym jest pozostawienie zarządu dłużnikowi w uzasadnionych przypadkach. Warto np. podjąć starania celem przekonania Sądu restrukturyzacyjnego, aby pozostawił tzw. zwykły zarząd dłużnikowi, co może znacząco usprawniać tak przepływ finansowy firmy, jak również jego zdolności operacyjne. Dla postępowania sanacyjnego właściwa jest pełna ochrona przed egzekucją. To oznacza, że z dniem wydania postanowienia o otwarciu postępowania sanacyjnego zawieszeniu ulegają wszelkie toczące się postępowania egzekucyjne prowadzone przeciwko dłużnikowi. Po uprawomocnieniu postanowienia, egzekucje te umarzają się z mocy prawa. Brak jest również możliwości prowadzenia egzekucji wierzytelności objętych układem, tj. wierzytelności powstałych przed dniem wydania postanowienia przez Sąd restrukturyzacyjny.
Skutki wszczęcia postępowania sanacyjnego firmy
Otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego wywołuje również inne znaczące skutki prawne, zarówno w sferze zobowiązań dłużnika, jak i uprawnień wierzycieli. Jak na przykład:
– ograniczenie możliwości wypowiadania kluczowych umów przez kontrahentów,
– ochrona dłużnika przed obowiązkiem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w czasie trwania restrukturyzacji,
Efekty działań restrukturyzacyjnych mają na celu stworzenie warunków do skutecznej restrukturyzacji firmy i zapobieżenie jej dezintegracji w wyniku działań egzekucyjnych.
Restrukturyzacja firmy a odpowiedzialność organów spółki
Z perspektywy praktyki obrotu gospodarczego, niezwykle istotne znaczenie ma relacja pomiędzy restrukturyzacją firmy a odpowiedzialnością członków zarządu spółek kapitałowych. Wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego we właściwym czasie może wyłączyć lub ograniczyć odpowiedzialność odszkodowawczą, odpowiedzialność za zobowiązania spółki, przewidzianą w przepisie art. 299 Kodeksu spółek handlowych.
Zaniechanie podjęcia działań restrukturyzacyjnych w sytuacji narastających trudności finansowych może natomiast zostać ocenione jako naruszenie obowiązku dochowania należytej staranności, co rodzi daleko idące konsekwencje prawne, w tym możliwość orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej oraz odpowiedzialności karnej opisanej przepisem art. 586 ksh 4.
Więcej informacji o ofercie Kancelarii KSAB, znajdą Państwo w Restrukturyzacjach i upadłościach.
Relacja restrukturyzacji firmy do postępowania upadłościowego
Restrukturyzacja firmy pozostaje w ścisłym związku z postępowaniem upadłościowym, jednak jej funkcja jest zasadniczo odmienna. O ile upadłość zmierza do likwidacji majątku dłużnika lub jego sprzedaży w celu zaspokojenia wierzycieli, o tyle restrukturyzacja firmy ma charakter naprawczy i prospektywny.
W obowiązującym stanie prawnym restrukturyzacja ma pierwszeństwo przed upadłością, co znajduje wyraz w obowiązku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości w razie otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Rozwiązanie to wzmacnia ochronę przedsiębiorstw zdolnych do kontynuowania działalności po przeprowadzeniu odpowiednich zmian.
Znaczenie restrukturyzacji firmy w obrocie gospodarczym
Restrukturyzacja firmy pełni istotną funkcję stabilizacyjną w gospodarce rynkowej. Umożliwia zachowanie miejsc pracy, ciągłość realizacji kontraktów oraz ochronę wartości przedsiębiorstwa jako dobra wspólnego dłużnika, a także wierzycieli, ponieważ to z majątku dłużnika dłużnicy mogą uzyskać zaspokojenie. Z perspektywy systemowej stanowi ona wyraz odejścia od represyjnego modelu niewypłacalności na rzecz modelu naprawczego, opartego na dialogu i racjonalnym kompromisie.
W praktyce skuteczność restrukturyzacji firmy zależy od trafnej diagnozy przyczyn kryzysu, realistycznych propozycji układowych oraz profesjonalnego wsparcia prawnego i ekonomicznego. Dla prawników specjalizujących się w prawie restrukturyzacyjnym oznacza to konieczność łączenia wiedzy prawnej z umiejętnością analizy biznesowej i zarządzania.
Restrukturyzacja firmy - podsumowanie
Restrukturyzacja firmy stanowi dziś jeden z najważniejszych instrumentów ochrony przedsiębiorcy przed niewypłacalnością oraz narzędzie racjonalnego zarządzania kryzysem finansowym. Jej prawidłowe przeprowadzenie wymaga dogłębnej znajomości przepisów Prawa restrukturyzacyjnego, orzecznictwa sądów oraz realiów branżowych funkcjonujących na danym rynku. Dla praktyków, restrukturyzacja firmy pozostaje obszarem wymagającym szczególnej uwagi, zarówno ze względu na swoją złożoność, konsekwencje prawne i ekonomicznych, jakie niesie dla uczestników postępowania, pozostając nie bez wpływu na daną branżę.
1 http://spcentrum.pl/ustawa-prawo-restrukturyzacyjne-uzasadnienie/
2https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy-prawo-restrukturyzacyjne-oraz-ustawy-prawo-upadlosciowe
3https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32019L1023
4 https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-spolek-handlowych-16886516/art-586