Upadłość przedsiębiorcy lub osoby fizycznej to sytuacja, która wiąże się z poważnymi konsekwencjami majątkowymi i organizacyjnymi. W praktyce jednym z najważniejszych uczestników postępowania upadłościowego jest syndyk masy upadłościowej. To właśnie syndyk przejmuje zarząd nad majątkiem dłużnika, zabezpiecza go i prowadzi jego likwidację celem zaspokojenia wierzytelności biorących udział w postępowaniu.
Wiele osób zadaje pytania: kim jest syndyk, co robi syndyk, jakie prawa ma syndyk oraz co może syndyk masy upadłościowej. W przypadku osób fizycznych szczególnie często pojawia się również fraza syndyk upadłości konsumenckiej. Poniżej wyjaśniamy szczegółowo rolę syndyka, jego kompetencje, obowiązki oraz uprawnienia wynikające z przepisów prawa upadłościowego.
Kim jest syndyk?
Syndyk to osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego, wyznaczana przez sąd upadłościowy do prowadzenia postępowania upadłościowego. Syndyk działa w interesie ogółu wierzycieli i wykonuje czynności określone przez sąd oraz przepisy prawa. Po ogłoszeniu upadłości syndyk przejmuje zarząd nad majątkiem upadłego i tworzy tzw. masę upadłościową, czyli majątek przeznaczony na zaspokojenie wierzycieli.
W praktyce syndyk upadłościowy pełni funkcję zarządcy majątku dłużnika, ale jednocześnie wykonuje szereg czynności prawnych, organizacyjnych i finansowych. W zależności od rodzaju postępowania może działać zarówno wobec przedsiębiorcy, jak i osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej.
Syndyk masy upadłościowej — definicja
Mówiąc najprościej, syndyk masy upadłościowej to osoba odpowiedzialna za:
- zabezpieczenie majątku upadłego,
- ustalenie składników majątku,
- sporządzenie listy wierzycieli,
- sprzedaż majątku,
- podział środków pomiędzy wierzycieli,
- reprezentowanie upadłego w sprawach dotyczących masy upadłości.
Po ogłoszeniu upadłości upadły co do zasady traci możliwość samodzielnego rozporządzania swoim majątkiem. Zarząd nad majątkiem Upadłego przejmuje właśnie syndyk.
Zgodnie z przepisem art. 173 Prawa upadłościowego, Syndyk niezwłocznie obejmuje majątek upadłego, zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem, uszkodzeniem albo zabraniem przez osoby postronne oraz przystępuje do jego likwidacji.
Z kolei zgodnie zart. 160 ust. 1 Prawa upadłościowego – W sprawach dotyczących masy upadłości syndyk dokonuje czynności na rachunek upadłego, lecz w imieniu własnym.
art. 61 Prawa upadłościowego – Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości służącą zaspokojeniu wierzycieli.
Kto może zostać syndykiem?
Funkcję syndyka może pełnić wyłącznie osoba fizyczna posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego wydawaną przez Ministra Sprawiedliwości lub osoba prawna w której zarządzie zasiadają wyłącznie osoby posiadające taką licencję. Syndyk musi posiadać wiedzę z zakresu prawa, finansów, rachunkowości i zarządzania przedsiębiorstwem.
Co robi syndyk po ogłoszeniu upadłości?
Jednym z najczęściej wyszukiwanych pytań jest: co robi syndyk po ogłoszeniu upadłości?
Zakres działań syndyka jest bardzo szeroki i zależy od rodzaju postępowania. Do podstawowych obowiązków syndyka należą:
1. Przejęcie zarządu nad majątku upadłego
Bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości syndyk obejmuje majątek należący do upadłego i zarządza nim. W skład masy upadłości będą wchodziły
- nieruchomości,
- ruchomości; pojazdy, samochody
- rachunki bankowe,
- wyposażenie przedsiębiorstwa,
- udziały w spółkach,
- należności od podmiotów trzecich.
W przypadku przedsiębiorców syndyk często przejmuje także dokumentację księgową i kadrową.
2. Sporządzenie spisu inwentarza
Syndyk sporządza dokładny wykaz majątku upadłego oraz dokonuje jego wyceny. Czynność ta ma kluczowe znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania. Zgodnie z art. 75 ust. 1 Prawa upadłościowego – Z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania majątkiem wchodzącym do masy upadłości.
3. Zabezpieczenie majątku
Do obowiązków syndyka należy między innymi zabezpieczenie majątku przed zniszczeniem, ukryciem lub wyprowadzeniem. Najczęściej sprowadza się to poniesienia przez masę upadłości kosztów ubezpieczenia nieruchomości i ruchomości wchodzących w skład masy upadłości. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby w określonych sytuacjach Syndyk np. zmienił zamki w nieruchomości, zabezpieczył dokumentację księgową upadłego i przechowywał ja w kancelarii.
4. Weryfikacja wierzytelności
Syndyk analizuje zgłoszenia wierzycieli i sporządza listę wierzytelności. To właśnie na jej podstawie dochodzi później po zaspokojeniu kosztów powstępowania dochodzi do podziału środków uzyskanych w wyniku likwidacji majątku upadłego.
5. Sprzedaż majątku
Jednym z głównych zadań syndyka jest szybka likwidacja składników masy upadłości, czyli sprzedaż majątku upadłego. Najczęściej procedura ta odbywa się w formie przetargu, aukcji lub sprzedaż z wolnej ręki za zgodą sędziego-komisarza, jeśli rodzaj postępowania wskazuje, że taka zgoda jest konieczna. Zgodnie z art. 306 Prawa upadłościowego – Po sporządzeniu spisu inwentarza i oszacowaniu masy upadłości syndyk przystępuje do likwidacji majątku upadłego. W pierwszej kolejności podejmując próbę sprzedaży przedsiębiorstwa jako całości. Zgodnie bowiem z przepisem art. 311 ust. 1 Prawa upadłościowego – Likwidacja masy upadłości następuje przez sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części, nieruchomości i ruchomości, ściągnięcie wierzytelności oraz wykonanie innych praw majątkowych.
Jakie prawa ma syndyk?
Syndyk posiada szerokie kompetencje wynikające z przepisów prawa. Do najważniejszych uprawnień syndyka należą:
1. Prawo zarządu majątkiem upadłego
Po ogłoszeniu upadłości syndyk przejmuje pełną kontrolę nad majątkiem należącym do upadłego. A wszelkie czynności dokonane przez upadłego „z pominięciem Syndyka” są bezwzględnie nieważne z mocy prawa”. Podobnie jak czynności dokonane przez upadłego na rok przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Zgodnie z przepisem art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego – Bezskuteczne wobec masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli zostały dokonane nieodpłatnie albo odpłatnie, lecz wartość świadczenia upadłego rażąco przewyższa wartość świadczenia otrzymanego. Nie wyłącza to oczywiście możliwości dochodzenia przez Syndyka roszczeń z tytułu tzw. Skargi pauliańskiej, który to termin wynosi 5 lat.
Upadły nie może samodzielnie:
- sprzedać nieruchomości,
- wypłacać środków z rachunków, chyba że syndyk wyda taką dyspozycje
- zawierać umów dotyczących majątku objętego masą upadłości,
- rozporządzać składnikami majątku bez zgody syndyka lub sądu upadłościowego.
2. Prawo do reprezentowania upadłego
Syndyk reprezentuje upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłościowej. Syndyk działa w imieniu własnym, na rachunek upadłego.
Może m.in.:
- pozywać dłużników upadłego,
- uczestniczyć w sprawach sądowych,
- zawierać ugody,
- odbierać korespondencję urzędową.
3. Prawo do sprzedaży majątku
Co może syndyk masy upadłościowej? Przede wszystkim może sprzedać majątek należący do upadłego w celu zaspokojenia wierzycieli.
W praktyce syndyk może sprzedać:
- mieszkanie,
- samochód,
- maszyny,
- wyposażenie firmy,
- udziały,
- prawa majątkowe.
Sprzedaż odbywa się pod nadzorem sędziego-komisarza i zgodnie z procedurami przewidzianymi w prawie upadłościowym.
4. Prawo do żądania wydania majątku
Jeżeli majątek należący do upadłego znajduje się u osób trzecich, syndyk może domagać się jego wydania. Dotyczy to np.:
- dokumentów,
- pojazdów,
- sprzętu,
- środków finansowych.
Zgodnie bowiem brzmienie przepisu art. 57 ust. 1 Prawa upadłościowego – Upadły jest obowiązany wskazać i wydać cały swój majątek, a także wydać dokumenty dotyczące działalności, majątku oraz rozliczeń.
5. Prawo kontroli czynności dokonanych przed upadłością
Syndyk może badać czynności prawne dokonane przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości. Jeżeli okaże się, że dłużnik wyzbywał się majątku ze szkodą dla wierzycieli, syndyk może wystąpić do sądu o uznanie takich czynności za bezskuteczne lub wnieść powództwo w trybie skargi pauliańskiej (art. 527 Ustawa kodeks cywilny).
Syndyk upadłości konsumenckiej — czym się zajmuje?
Syndyk upadłości konsumenckiej pełni podobną rolę jak syndyk w upadłości przedsiębiorcy, jednak zakres jego działań jest dostosowany do specyfiki postępowania wobec osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej.
W przypadku upadłości konsumenckiej syndyk:
- ustala majątek dłużnika,
- weryfikuje zgłoszenia wierzytelności,
- jeśli upadły posiada majątek, przeprowadza jego likwidacje,
- dokonuje analizy przyczyn oraz stopnia w jakim upadły doprowadził do swojej niewypłacalności oceniając czy były to działania umyślne, czy też skutek rażącego niebalstwa,
- przedstawia plan spłaty wierzycieli.
Czy syndyk może wejść do mieszkania?
W praktyce wiele osób zastanawia się, czy syndyk może wejść do mieszkania upadłego.
Syndyk ma prawo objąć majątek należący do masy upadłości, co może obejmować również lokal mieszkalny, jeśli jego właścicielem jest upadły. Jeżeli nieruchomość wchodzi do masy upadłościowej, syndyk może podejmować czynności związane z jej zabezpieczeniem majątku oraz sprzedażą. Jednocześnie należy pamiętać, że syndyk nie działa w sposób dowolny — jego czynności podlegają nadzorowi sądu oraz sędziego-komisarza.
Czy syndyk może sprzedać mieszkanie?
Tak, jeżeli mieszkanie należy do majątku upadłego i nie jest wyłączone z masy upadłości, syndyk może, a nawet ma obowiązek, dokonać jego sprzedaży. W przypadku upadłości konsumenckiej przepisy przewidują jednak ochronę upadłego poprzez możliwość wydzielenia środków z mamy upadłości na wynajem mieszkania na okres od 12 do 24 miesięcy (art. 342a Prawa upadłościowego). Należy jednak pamiętać, że w przypadku przeznaczenia uzyskanych środków niezgodnie z celem upadły ponosi wszelkie ryzyka z tym związane. W szczególności na etapie ustalania planu spłaty wierzycieli syndyk w projekcie (w uproszczonej upadłości konsumenckiej), a sąd w orzeczeniu przyjmie, że potrzeby mieszkaniowe upadłego w określonych ramach czasowych są zagwarantowane, co zwykle wiąże się z ustalaniem planu spłaty w tymże okresie na istotnie wyższym poziomie. Z kolei całkowicie nietrafne jest wymaganie, by na skutek upadłości w zakresie potrzeb mieszkaniowych upadły miał funkcjonować poniżej przeciętnego standardu (Doradca Restrukturyzacyjny, 24 (2/2021), SSR Cezary Zalewski).
Czy syndyk może zająć wynagrodzenie?
Syndyk co do zasady nie zajmuje wynagrodzenia w sposób taki jak robi to komornik. Już samo postanowienie o ogłoszeniu upadłości ma skutek egzekucyjny. Syndyk prowadzi tzw. egzekucję generalną a nie egzekucje singularną jak to ma miejsce w przypadku egzekucji komorniczej. Syndyk działa w interesie wszystkich wierzycieli a nie tylko jednego, najczęściej tego wierzyciela, który jako pierwszy podjął egzekucję. Wszelkie środki zgromadzone przez upadłego staną się masą upadłości, z której na część środków będzie pozostawać w dyspozycji upadłego. Oczywiście to ile zajmie syndyk zależeć będzie od rodzaju umowy (kontrakt, umowa o pracę, umowa zlecenie, umowa pośrednictwa etc.)
Zgodnie z art. 61 prawa upadłościowego, z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli. Zgodnie z przepisem art. 62 p.u. w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego, ale z wyłączeniem (63–67a p.u.) majątku, które jest wyłączone od egzekucji według przepisów Ustawy kodeks postępowania cywilnego. Nie podlegają egzekucji:
- przedmioty urządzenia domowego, pościel, bielizna i ubranie codzienne, niezbędne dla dłużnika i będących na jego utrzymaniu członków jego rodziny, a także ubranie niezbędne do pełnienia służby lub wykonywania zawodu;
- zapasy żywności i opału niezbędne dla dłużnika i będących na jego utrzymaniu członków jego rodziny na okres jednego miesiąca;
- jedna krowa lub dwie kozy albo trzy owce potrzebne do wyżywienia dłużnika i będących na jego utrzymaniu członków jego rodziny wraz z zapasem paszy i ściółki do najbliższych zbiorów;
- narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej dłużnika oraz surowce niezbędne dla niego do produkcji na okres jednego tygodnia, z wyłączeniem jednak pojazdów mechanicznych;
- u dłużnika pobierającego periodyczną stałą płacę – pieniądze w kwocie, która odpowiada niepodlegającej egzekucji części płacy za czas do najbliższego terminu wypłaty, a u dłużnika nieotrzymującego stałej płacy – pieniądze niezbędne dla niego i jego rodziny na utrzymanie przez dwa tygodnie;
- przedmioty niezbędne do nauki, papiery osobiste, odznaczenia i przedmioty służące do wykonywania praktyk religijnych oraz przedmioty codziennego użytku, które mogą być sprzedane tylko znacznie poniżej ich wartości, a dla dłużnika mają znaczną wartość użytkową;
- produkty lecznicze w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz.U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271, z późn. zm.) niezbędne do funkcjonowania podmiotu leczniczego w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej przez okres trzech miesięcy oraz niezbędne do jego funkcjonowania wyroby medyczne w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 maja 2010 r. o wyrobach medycznych (Dz.U. Nr 107, poz. 679 oraz z 2011 r. Nr 102, poz. 586 i Nr 113, poz. 657);
- przedmioty niezbędne ze względu na niepełnosprawność dłużnika lub członków jego rodziny.
Czy syndyk może cofnąć darowiznę?
Jednym z ważnych uprawnień syndyka jest możliwość kwestionowania czynności dokonanych przez upadłego na rok przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Jeżeli dłużnik przekazał majątek np. rodzinie w celu uniknięcia egzekucji, syndyk może wystąpić o uznanie takiej czynności za bezskuteczną wobec masy upadłości, co jest bardzo częstym zjawiskiem. Dotyczy to w szczególności:
- darowizn – nieruchomości i ruchomości
- sprzedaży po zaniżonej cenie,
- fikcyjnych umów zawartych przez upadłego
- przenoszenia majątku na osoby bliskie lub na inne podmioty utworzone przez samego upadłego lub osoby z nim powiązane.
Należy mieć na uwadze normy prawa karnego opisane w przepisach art. 301 – 303 Kodeksu karnego tj. zakaz faworyzowania wierzycieli i spłaty np. wyłącznie jednego z nich w sytuacji, kiedy wierzycieli jest kilku lub kilkunastu oraz tzw. uciekania z majątkiem poprzez przenoszenie go na nowy podmiot celem utrudnienia prowadzenia egzekucji wierzycielom.
Obowiązki upadłego wobec syndyka
Po ogłoszeniu upadłości upadły ma obowiązek współpracować z syndykiem. Do podstawowych obowiązków należą:
- wskazanie wszystkich składników majątku oraz miejsca ich położenia
- wydanie majątku,
- przekazanie dokumentów,
- udzielanie informacji żądanych przez syndyka.
Ukrywanie majątku lub utrudnianie działań syndyka może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych, w tym nawet umorzenia postępowania oraz sankcji karnych.
Zgodnie z przepisem art. 174 prawao upadłościowego, jeżeli syndyk napotyka przeszkody ze strony upadłego przy obejmowaniu majątku upadłego,
syndyk może skorzystać pomocy komornika, który może „wejść do mieszkania” czy też wykonywać inne uprawnienia mu właściwe. Podstawę wprowadzenia stanowi postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości lub postanowienie o powołaniu syndyka. Nie ma konieczności nadania postanowieniu klauzuli wykonalności.
Dodatkowa sankcją dla upadłego, będzie obciążenie kosztami samego upadłego, a postępowania, jeżeli upadły nie jest osobą fizyczną, koszty te obciążają osoby uprawnione do reprezentowania upadłego, które przeszkadzały w objęciu majątku. Jeżeli działania utrudniające objęcie majątku przez syndyka podejmowało kilka osób uprawnionych do reprezentowania upadłego, koszty wprowadzenia obciążają te osoby solidarnie. Koszty te będą ściągnięte od osób zobowiązanych do ich zwrotu w trybie egzekucji opłat sądowych.
Wynagrodzenie syndyka
Wynagrodzenie syndyka ustala sąd. Jego wysokość zależy m.in. od:
- stopnia skomplikowania postępowania,
- wartości masy upadłości,
- nakładu pracy syndyka,
- czasu trwania postępowania.
Koszty wynagrodzenia syndyka pokrywane są z masy upadłości. Sposób i zasady ustalania wynagrodzenia opisuje przepis art. 162 prawa upadłościowego a w przypadku upadłości konsumenckiej art. 491(9) prawa upadłościowego.
Nadzór nad syndykiem
Syndyk nie działa w sposób dowolny. Działa w rygorach ustawy prawo upadłościowego oraz innych przepisów powszechnie obowiązujących. Należy pamiętać, że ustawa prawo upadłościowe jest nadrzędna względem innych ustaw i stanowi tzw. lex specialis do lex generalis. Czynności syndyka podlegają kontroli osobowej. Sprawuje ją:
- sędzia-komisarz,
- sąd upadłościowy,
- rada wierzycieli (jeżeli została ustanowiona).
Niektóre czynności syndyka wymagają również zgody sędziego-komisarza lub rady wierzycieli o ile taka została powołana.
Odpowiedzialność syndyka
Syndyk ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone wskutek nienależytego wykonywania obowiązków. Jeżeli syndyk działa niezgodnie z prawem lub dopuści się zaniedbań, może odpowiadać cywilnie i dyscyplinarnie a w szczególnie skrajnych przypadkach również karnie.
Syndyk a komornik — najważniejsze różnice
Bardzo często syndyk bywa mylony z komornikiem. Są to jednak zupełnie różne funkcje.
Komornik prowadzi egzekucję na rzecz konkretnego wierzyciela, natomiast syndyk działa w postępowaniu upadłościowym i reprezentuje interes wszystkich wierzycieli, w ramach tzw. egzekucji generalnej o czym była mowa powyżej.
Dodatkowo:
- syndyk zarządza całym majątkiem upadłego,
- komornik zajmuje jedynie określone składniki majątku,
- syndyk działa pod nadzorem Sądu upadłościowego,
- komornik działa przy Sądzie rejonowym.
Ogłoszenie upadłości i wejście syndyka wstrzymują egzekucje komornicze. Syndyk przejmuje kontrolę nad finansami, a wszelkie wcześniej wszczęte postępowania komornicze ulegają zawieszeniu lub umorzeniu. Jeśli komornik wyegzekwował środki pieniężne przed dniem ogłoszenia upadłości, a nie zdążył podzielić ich pomiędzy wierzycieli, zwróci je na konto masy upadłości i to syndyk dokona podziału tych kwot. Dodatkowo warto wskazać, że z dniem ogłoszenia upadłości zostają „zamrożone” odsetki od zobowiązań ciążących na dłużniku co nie ma miejsca w przypadku egzekucji komorniczej.
Fakt ten sprawia, że najczęściej ogłoszenie upadłości jest rozwiązaniem o wiele bardziej zasadnym i korzystnym tak dla dłużnika jak i wierzycieli.
Podstawy prawne działania syndyka
Najważniejsze regulacje dotyczące syndyka znajdują się w:
- Ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. — prawo upadłościowe,
- Ustawie z dnia 15 czerwca 2007 r. o licencji doradcy restrukturyzacyjnego,
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
- Ustawa z dnia 15.09.2000 r. Kodeks spółek handlowych— w zakresie odpowiedzialności organów spółek.
Syndyk masy upadłościowej (czy właściwie formalnie poprawie masy upadłości) jest organem postępowania odgrywającym kluczową rolę w każdym postępowaniu upadłościowym. To właśnie Syndyk jest osobą „operacyjną”. To również syndyk odpowiada za zabezpieczenie majątku, jego sprzedaż oraz podział środków pomiędzy wierzycieli. Zarówno przedsiębiorcy, jak i osoby fizyczne ogłaszające upadłość powinny wiedzieć, kim jest syndyk, co robi syndyk oraz jakie prawa ma syndyk.
W praktyce syndyk posiada szerokie kompetencje, jednak jego działania podlegają ścisłemu nadzorowi sądu. W przypadku upadłości konsumenckiej syndyk pełni dodatkowo ważną rolę w procesie ustalenia planu spłaty, tak w zakresie okresu spłaty jak również kwot miesięcznych rat możliwych do spłaty w ramach planu.
Jeżeli przedsiębiorca lub konsument mają świadomość swojej niewypłacalności lub przypuszczają, że w za dnie długo staną się niewypłacalni. Warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej jeszcze przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Odpowiednio przygotowane postępowanie pozwala ograniczyć ryzyko błędów oraz zwiększyć szanse na skuteczne oddłużenie lub ochronę interesów przedsiębiorstwa.