W naszych publikacjach przeważnie skupiamy się na problemach z płynnością finansową singli, dlatego w tym wpisie omówimy odmienną sytuację, a więc przypadek, gdy zadłużenie dotyczy osoby pozostającej w związku małżeńskim. Przedmiotem analizy będzie upadłość konsumencka jednego z małżonków, w tym odpowiedź na pytanie, co się dzieje, gdy ogłoszona zostaje upadłość tylko jednego z nich oraz czy możliwe jest ograniczenie negatywnych konsekwencji prawnych i majątkowych takiego rozwiązania. Już na wstępie należy wskazać, że skutki upadłości konsumenckiej małżonka są zazwyczaj istotne i odczuwalne1.
Ustroje majątkowe małżeńskie a upadłość konsumencka
Na wstępie należy omówić kwestię niezwiązaną bezpośrednio z przepisami Prawa upadłościowego, a mianowicie obowiązujące w polskim porządku prawnym ustroje majątkowe małżeńskie. Najbardziej rozpowszechnionym rozwiązaniem jest wspólność majątkowa małżeńska, która funkcjonuje jako ustrój ustawowy, o ile małżonkowie nie postanowią inaczej. W tym modelu występują trzy masy majątkowe: majątek wspólny małżonków oraz majątki osobiste każdego z nich2.
Poza wspólnością ustawową małżonkowie mogą pozostawać w ustroju:
- rozdzielności majątkowej małżeńskiej – w którym istnieją wyłącznie majątki osobiste małżonków,
- rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków – gdzie w czasie trwania małżeństwa funkcjonują wyłącznie majątki osobiste, jednak po jego ustaniu możliwe jest dochodzenie wyrównania dorobków przez małżonka mniej zamożnego.
Wspólność majątkowa a upadłość konsumencka małżonka
Fakt ogłoszenia upadłości konsumenckiej jednego z małżonków ma negatywne i odczuwalne konsekwencje dla sytuacji majątkowej obojga. W dniu ogłoszenia upadłości majątek upadłego konsumenta staje się masą upadłości, co wiąże się z utratą prawa zarządu tym majątkiem oraz brakiem możliwości swobodnego rozporządzania jego składnikami, w tym ich sprzedaży czy darowizny.
W praktyce oznacza to, że upadłość konsumencka małżonka wpływa bezpośrednio na sytuację współmałżonka pozostającego we wspólności majątkowej, nawet jeżeli sam nie jest dłużnikiem.
Pojawia się zatem pytanie, które z mas majątkowych wchodzą w skład masy upadłości. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, w dniu ogłoszenia upadłości do masy upadłości wchodzi zarówno majątek osobisty upadłego, jak i majątek wspólny małżonków. Poza masą upadłości pozostaje wyłącznie majątek osobisty małżonka niebędącego stroną postępowania.
Rozdzielność majątkowa a upadłość konsumencka jednego z małżonków
Jeżeli małżonkowie pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej, a tym samym nie posiadają majątku wspólnego, masa upadłości obejmuje wyłącznie majątek osobisty tego z nich, wobec którego toczy się postępowanie upadłościowe. Przy czym ustawodawca przewidział, że małżonkowie mogą nadużywać tego rozwiązania, by ograniczyć dolegliwość procedur upadłościowych w stosunku do ich majątku.
Z tego względu skuteczność rozdzielności majątkowej wobec masy upadłości uzależniona została od zachowania odpowiedniego odstępu czasowego:
- jeżeli małżonkowie zawarli umowę ustanawiającą rozdzielność majątkową, ustanowienie rozdzielności jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Więc przykładowo, jeżeli małżonkowie zawarli intercyzę 20 listopada 2023 r. a wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony 19 listopada 2024 r., masa upadłości obejmie zarazem majątek osobisty upadłego, jak i majątek wspólny,
- jeżeli rozdzielność została ustanowiona orzeczeniem sądu, będzie ona skuteczna w stosunku do masy upadłości, jeżeli pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości,
- jeżeli rozdzielność (a właściwie ustanie ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej3) wyniknęła z mocy prawa na skutek rozwodu, separacji lub ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków będzie ona skuteczna w stosunku do masy upadłości, jeżeli pozew lub wniosek został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.
Jak widać, we wszystkich przypadkach ustawodawca przyjął założenie, że działania skutkujące powstaniem rozdzielności nie były podjęte dla pozoru i celem uniknięcia zlikwidowania części majątku, tylko wtedy, gdy zrealizowano je lub zainicjowano dawniej, niż na dwa lata przed wszczęciem egzekucji.
Powyższe regulacje mają istotne znaczenie w praktyce, zwłaszcza w kontekście postępowań obejmujących upadłość konsumencką małżonków, gdy jeden z nich podejmuje próbę ochrony swojego majątku przed skutkami egzekucji.
Uprawnienia małżonka upadłego w postępowaniu upadłościowym
Małżonkowi osoby upadłej przysługuje uprawnienie do zgłoszenia syndykowi wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym. Nie oznacza to jednak, że otrzyma on równowartość połowy tego majątku. W praktyce zaspokojenie następuje w takim samym procencie, jak w przypadku pozostałych wierzycieli należących do tej samej kategorii.
Jest to jeden z przykładów, jak upadłość konsumencka skutki dla małżonka realizuje nie tylko na poziomie formalnym, ale również realnie wpływa na jego sytuację finansową
Konsekwencje i cel upadłości konsumenckiej
Ogłoszenie upadłości konsumenckiej niesie poważne skutki nie tylko dla samego dłużnika, lecz także dla jego współmałżonka, zwłaszcza gdy obowiązuje wspólność majątkowa. Jednocześnie należy podkreślić, że upadłość konsumencka jednego z małżonków może prowadzić do całkowitego oddłużenia i rozpoczęcia nowego etapu finansowego.
Jeżeli rozważasz tę drogę lub chcesz ocenić ryzyka prawne związane z sytuacją majątkową w małżeństwie, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej. Zapraszamy Państwa do kontaktu z Kancelarią KSAB.
1 Sprawdź także przepisy ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 794 ze zm.) – art. 124 – 126 PU, art. 491(2) PU.
2Żeby ustalić, co wchodzi w skład każdej z tych mas, zobacz przepisy art. 31 – 34 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.- Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.). Ponadto możliwe jest umowne rozszerzenie lub ograniczenie wspólności, w sposób opisany w przepisach KRO.