Przywrócenie terminu w postępowaniu cywilnym – analiza instytucji procesowej

Przywrócenie terminu – wniosek procesowy i dokumenty sądowe

Jednym z podstawowych elementów postępowania cywilnego jest zachowanie terminów procesowych. Terminy te wyznaczają ramy czasowe dla dokonywania czynności procesowych przez strony oraz uczestników postępowania. Ich przekroczenie co do zasady prowadzi do bezskuteczności danej czynności procesowej i może wywoływać doniosłe konsekwencje prawne, w tym utratę możliwości obrony swoich praw w toku procesu.

Ustawodawca przewidział jednak mechanizm łagodzący rygory formalne postępowania w sytuacjach, w których strona nie była w stanie dochować terminu bez swojej winy. Instytucją służącą temu celowi jest przywrócenie terminu, uregulowane w przepisach ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, dalej jako k.p.c.1.

Celem niniejszej publikacji jest syntetyczne przedstawienie zasad funkcjonowania instytucji przywrócenia terminu, warunków jej zastosowania, trybu procedowania oraz praktycznych problemów pojawiających się w orzecznictwie sądowym.

Charakter prawny instytucji przywrócenia terminu

Przywrócenie terminu jako nadzwyczajny środek procesowy

Instytucja przywrócenia terminu pełni funkcję gwarancyjną wobec stron postępowania. Pozwala ona na usunięcie negatywnych skutków uchybienia terminowi procesowemu w sytuacji, w której uchybienie nastąpiło bez winy strony.

Co istotne, artykuł 168 § k.p.c. nie może być interpretowany w sposób rozszerzający, gdyż jest zasadą, że czynności procesowe powinny być dokonywane w terminie. Brak winy strony w uchybieniu terminowi podlega ocenie Sądu z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym obiektywnego miernika staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o swoje interesy (patrz szerzej: A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 11, 2022, art. 168, Nb 1).

Zgodnie z treścią art. 168 § k.p.c. Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi o przywróceniu terminu2. Jednak warunkiem umożliwiającym zastosowanie tej instytucji w praktyce, jest kumulatywne spełnienie przesłanek określonych w ustawie.

Jakie terminy mogą zostać przywrócone

Zrozumienie mechanizmu przywracania terminów wymaga uprzedniego wskazania kategorii terminów funkcjonujących w postępowaniu cywilnym, o którym szerzej pisaliśmy w artykule Jak obliczane są terminy w postępowaniu cywilnym – podstawy i zasady3.

Co istotne jednak, instytucja przywrócenia terminu odnosi się wyłącznie do terminów procesowych o charakterze zawitym. Nie znajduje natomiast zastosowania do terminów prawa materialnego, których przywrócenie jest co do zasady niedopuszczalne.

ZAPAMIĘTAJ!!! Przewidziany w art. 42 § 6 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze4, 6-tygodniowy termin do wniesienia powództwa o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia jest terminem prawa materialnego i nie mają do niego zastosowania przepisy k.p.c. o przywróceniu terminu dla dokonania czynności procesowej, podjętej przez stronę po upływie terminu. Przepisy art. 167 i n. KPC nie dotyczą takiej czynności, jaką jest wniesienie pozwu do sądu. Powód zatem nie może skutecznie domagać się przywrócenia terminu do wniesienia pozwu, niezależnie od zasadności przyczyn, które spowodowały to opóźnienie5.

ZAPAMIĘTAJ!!! Stosownie do treści art. 169 § 4 k.p.c. po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w wypadkach wyjątkowych.

Przesłanki skutecznego przywrócenia terminu

  1. Brak winy strony w uchybieniu terminowi

Podstawową przesłanką umożliwiającą skuteczne przywrócenie terminu jest brak winy strony w niedokonaniu czynności procesowej w terminie.

W orzecznictwie przyjmuje się, że brak winy zachodzi wtedy, gdy strona dochowała należytej staranności wymaganej w danych okolicznościach, a mimo to nie była w stanie dokonać czynności w terminie. Ocena ta dokonywana jest przy zastosowaniu obiektywnego miernika staranności.

Za przykładowe okoliczności usprawiedliwiające uchybienie terminowi uznaje się w szczególności:

  • nagłą chorobę strony lub jej pełnomocnika, która uniemożliwia podjęcie działania nie tylko osobiście, ale i skorzystanie z pomocy innych osób6
  • zdarzenia losowe o charakterze nadzwyczajnym
  • wadliwe lub niedostateczne pouczenie strony, co do terminu i sposobu dokonania czynności procesowej
  • wadliwe doręczenie korespondencji sądowej,
  • inne obiektywne przeszkody niezależne od strony.

Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że nawet niewielki stopień zawinienia wyłącza możliwość zastosowania tej instytucji.

ZAPAMIĘTAJ!!! Nieznajomość prawa nie może być podstawą przywrócenia terminu7.

  1. Uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek

Strona ubiegająca się o przywrócenie terminu zobowiązana jest uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminowi.

Uprawdopodobnienie nie jest równoznaczne z pełnym udowodnieniem określonych faktów, jednak musi prowadzić do powstania wysokiego stopnia prawdopodobieństwa ich zaistnienia.

W praktyce wykorzystywane są w tym celu między innymi:

  • dokumentacja medyczna,
  • zaświadczenia lekarskie,
  • potwierdzenia hospitalizacji,
  • dokumenty urzędowe.

Jak złożyć wniosek o przywrócenie terminu, czyli wymogi formalne

  1. Elementy konstrukcyjne pisma procesowego

Podstawą zainicjowania procedury przywrócenia terminu jest złożenie przez stronę wniosku o przywrócenie terminu do Sądu, przed którym toczy się lub toczyło postępowanie. Jeżeli uchybienie dotyczyło terminu do wniesienia środka zaskarżenia, właściwym jest sąd, w którym środek ten powinien zostać złożony. Sam wniosek powinien spełniać wymogi pisma procesowego określone w art. 126 k.p.c.8.

W szczególności pismo to powinno zawierać:

  • oznaczenie sądu,
  • oznaczenie stron postępowania,
  • wskazanie sygnatury sprawy,
  • określenie czynności procesowej, której termin został uchybiony,
  • uzasadnienie wskazujące na brak winy strony, poparte stosownymi dowodami.

Niezbędnym elementem wniosku jest także równoczesne dokonanie czynności procesowej, której termin został przekroczony.

  1. Termin złożenia wniosku

Zgodnie z art. 169 § 1 k.p.c. „Wniosek o przywrócenie terminu wnosi się w ciągu tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminowi”9.

Oznacza to, że termin na złożenie wniosku ma charakter zawity. Jego przekroczenie prowadzi do odrzucenia wniosku przez sąd.

Forma rozstrzygnięcia wniosku o przywrócenie terminu

Rozstrzygnięcie w przedmiocie przywrócenia terminu następuje w formie postanowienia sądu. Wydając takie postanowienie Sąd może:

  1. uwzględnić wniosek i przywrócić termin,
  2. oddalić wniosek,
  3. odrzucić wniosek w przypadku jego niedopuszczalności.

Co istotne, od postanowienia Sądu w przedmiocie oddalenia wniosku o przywrócenie terminu, stronie przysługuje środek odwoławczy w postaci zażalenia.

Skutki przywrócenia terminu

W przypadku uwzględnienia wniosku o przywrócenie terminu przez Sąd, czynność procesowa dokonana wraz z wnioskiem uznawana będzie za skuteczną tak, jakby została dokonana w terminie.

Oznacza to, że przywrócenie terminu wywołuje skutek wstecz eliminując negatywne konsekwencje uchybienia terminowi.

Zgłoszenie wniosku o przywrócenie terminu nie wstrzymuje postępowania w sprawie ani wykonania orzeczenia Sądu. Sąd może jednak, wstrzymać postępowanie lub wykonanie orzeczenia a przypadku uwzględnienia wniosku, sąd może natychmiast przystąpić do rozpoznania sprawy.

Ograniczenia stosowania instytucji przywrócenia terminu

Należy podkreślić, że przywrócenie terminu nie ma charakteru powszechnego i nie może być stosowane w sposób dowolny.

Przepisy wprost wskazują sytuacje, w których zastosowanie tej instytucji jest niedopuszczalne. Dotyczy to w szczególności:

  • terminów prawa materialnego
  • terminów związanych z wniesieniem skargi o wznowienie postępowania
  • przypadków, w których uchybienie terminowi nastąpiło z winy strony

Czy wiesz, że?

Istnieje tylko jeden przypadek, w którym przywrócenie terminu jest bezwzględnie niedopuszczalne. Ratio legis takiej regulacji wynika z uniemożliwienia zawarcia małżeństwa bigamicznego. Niedopuszczalne jest bowiem przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego od wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo ustalającego nieistnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po uprawomocnieniu się wyroku nowy związek małżeński (art. 170 k.p.c.). Chroni się w ten sposób małżeństwo zawarte później.

Tym samym, w przypadku zawarcia nowego małżeństwa przez stronę postępowania, sąd bezwzględnie odrzuci wniosek o przywrócenie terminu, nawet jeśli uchybienie strony wnioskującej o przywrócenie terminu było niezawinione.

Znaczenie instytucji przywrócenia terminu dla ochrony praw procesowych

Instytucja przywrócenia terminu stanowi istotny mechanizm gwarancyjny w postępowaniu cywilnym. Pozwala ona na realizację konstytucyjnego prawa do sądu oraz zapewnia równowagę pomiędzy zasadą formalizmu procesowego, a koniecznością ochrony praw stron w sytuacjach nadzwyczajnych. Jednocześnie restrykcyjne przesłanki zastosowania przywróceniu terminu zapobiegają nadużywaniu tej instytucji i chronią stabilność postępowania sądowego.

Prawidłowo sporządzony wniosek o przywrócenie terminu, poparty odpowiednim materiałem dowodowym, może w praktyce decydować o możliwości dalszego prowadzenia postępowania oraz możliwości podjęcia obrony przed Sądem.

1https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640430296

2https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-postepowania-cywilnego-16786199/art-168

3https://ksab.com.pl/jak-obliczane-sa-terminy-w-postepowaniu-cywilnym/

4https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-spoldzielcze-16791012/art-42

5postanowienie Sądu Najwyższego z 19.6.1974 r., I PR 195/74, Legalis nr 208563

6postanowienie Sądu Najwyższego z 25.6.2021 r., II CZ 14/21, Legalis nr 2634531

7orzeczenie SN z 29.9.1960 r., IV CZ 97/60, NP 1961, Nr 3, s. 400, czy też postanowienie Sądu Najwyższego z 25.2.1998 r., II UKN 519/97, Legalis nr 42877

8https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-postepowania-cywilnego-16786199/art-126

9https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-postepowania-cywilnego-16786199/art-169

KONTAKT Z KANCELARIĄ KSAB