Prowadzenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością daje przedsiębiorcom poczucie bezpieczeństwa majątkowego. W praktyce jednak wielu członków zarządu błędnie zakłada, że spółka z o.o. całkowicie chroni ich przed odpowiedzialnością za zobowiązania firmy. Tymczasem polskie przepisy przewidują sytuacje, w których członek zarządu może odpowiadać za długi spółki całym swoim majątkiem prywatnym.
Kluczowe znaczenie ma tutaj brzmienie przepisu art. 299 Kodeks spółek handlowych, który reguluje odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za zobowiązania spółki w przypadku bezskutecznej egzekucji z majątku spółki.
To jedna z najczęściej wykorzystywanych przez wierzycieli instytucji prawa w zakresie dochodzących od zarządu niewypłacalnych spółek należności. Jednocześnie jest to bez wątpienia jeden z najważniejszych obszarów ryzyka prawnego dla osób zarządzających przedsiębiorstwami.
W niniejszym artykule syntetycznie podsumujemy:
- czym jest odpowiedzialność z art. 299 KSH,
- kiedy członek zarządu odpowiada za długi spółki,
- jak uniknąć odpowiedzialności za zobowiązania spółki,
- kiedy należy złożyć wniosek o upadłość,
- jaka jest odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania zarządzanej przez nich spółki,
- jak wygląda postępowanie sądowe przeciwko zarządowi spółki dłużnika,
- jakie znaczenie dla uniknięcia odpowiedzialności może mieć wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego i pre-pack,
- jakie orzecznictwo dominuje w sprawach przeciwko członkom zarządu.
Czym jest odpowiedzialność z art. 299 KSH?
Art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych stanowi wprost: Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-spolek-handlowych-16886516/art-299).
Oznacza to, że jeżeli wierzyciel:
- ma prawomocny tytuł wykonawczy przeciwko spółce,
- przeprowadził egzekucję komorniczą,
- a egzekucja okazała się bezskuteczna,
może dochodzić zapłaty bezpośrednio od członków zarządu. Przy czym ważnym jest wykazanie faktu bezskuteczności egzekucji względem spółki. Formalnie brak jest wymogu posiadania postanowienia komornika w tym zakresie. Można zatem wykazywać ten fakt z wykorzystaniem innych dowodów, choć przedłożenie postanowienia komornika niewątpliwie jest rozwiązaniem najprostszym dowodowo, choć na pewno nie najszybszym.
W praktyce odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. jest szeroka i często obejmuje:
- niezapłacone faktury,
- zobowiązania handlowe a tytułu np. kar umownych, odszkodowań,
- odsetki,
- koszty procesu i koszty egzekucji.
Kiedy członek zarządu odpowiada za zobowiązania spółki?
Aby wierzyciel mógł skutecznie dochodzić należności od członka zarządu, musi wykazać trzy podstawowe przesłanki:
1. Istnienie zobowiązania spółki
Wierzyciel musi posiadać:
- wyrok,
- nakaz zapłaty,
- ugodę,
- inny tytuł egzekucyjny przeciwko spółce (np. opatrzony klauzulą wykonalności akt notarialny z art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego).
2. Bezskuteczność egzekucji
Najważniejszą przesłanką jest bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Najczęściej potwierdzają ją:
- postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji,
- brak majątku spółki, brak wykazania majątku spółki sprawozdaniach przedkładanych do elektronicznego repozytorium KRS,
- wykreślenie spółki z KRS,
- postanowienie Sądu o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości w związku z brakiem majątku spółki (art. 13 Ustawy prawo upadłościowego),
- zakończenie postępowania upadłościowego bez zaspokojenia wierzycieli.
3. Pełnienie funkcji członka zarządu
Odpowiedzialność ponoszą osoby, które pełniły funkcję członka zarządu w czasie istnienia zobowiązania lub w czasie, gdy należało podjąć działania ochronne wobec wierzycieli, nie złożyły w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości lub nie doprowadziły skutecznie do złożenia wniosku o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego (w tym przypadku liczy się data wydania postanowienie przez Sąd, a nie data złożenia wniosku).
Odpowiedzialność solidarna członków zarządu
Art. 299 KSH przewiduje odpowiedzialność solidarną.
W praktyce oznacza to, że wierzyciel może żądać:
- całości długu lub jego części od jednego członka zarządu,
- całości lub części długu od kilku osób wchodzących w skład zarządu spółki dłużnika,
- zapłaty od wszystkich jednocześnie.
To wierzyciel decyduje, przeciwko komu skieruje roszczenie.
Czy prezes zarządu odpowiada bardziej niż inni członkowie?
Nie. Co do zasady wszyscy członkowie zarządu odpowiadają na takich samych zasadach. Istnieje bowiem domniemanie kompetencji, a członek zarządu nie może zasłaniać się faktem braku wiedzy o stanie spółki, choćby nie odpowiadał w spółce za część rachunkową i finansową funkcjonowania spółki.
Sąd bada jednak:
- rzeczywisty zakres obowiązków,
- wpływ na podejmowane decyzje,
- możliwość przeciwdziałania niewypłacalności,
- faktyczne wykonywanie funkcji.
Jak uniknąć odpowiedzialności z art. 299 KSH?
To jedno z najważniejszych pytań zadawanych przez członków zarządu. Art. 299 § 2 KSH przewiduje możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności. Członek zarządu może uniknąć odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że:
- we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości,
- we właściwym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne,
- niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy,
- wierzyciel nie poniósł szkody.
W praktyce członek zarządu mógłby się zwolnić z odpowiedzialności wyłącznie w sytuacji, kiedy nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości nie z swojej winy. Jest jednak zobowiązany do wykazania tego faktu i to na takim członku zarządu spoczywa ciężar dowodzenia wskazany w przepisach kodeksu cywilnego. W praktyce sytuacja taka dotyczy np. długotrwałej choroby, przebywania w szpitalu ew. innych okoliczności uniemożliwiających obiektywnie wykonanie tego obowiązku.
Terminowe złożenie wniosku o upadłość
Najczęściej stosowaną linią obrony jest wykazanie, że zarząd złożył wniosek o upadłość w odpowiednim terminie. Zgodnie z art. 21 ustawy – Prawo upadłościowe, dłużnik ma obowiązek zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie 30 dni od dnia powstania stanu niewypłacalności.
W praktyce kluczowe znaczenie ma ustalenie:
- kiedy spółka utraciła płynność finansową, a w konsekwencji stała się niewypłacalna,
- czy zarząd reagował odpowiednio wcześnie.
Restrukturyzacja jako ochrona przed odpowiedzialnością
Wielu przedsiębiorców nie wie, że skuteczne wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego może chronić członków zarządu przed odpowiedzialnością z art. 299 KSH. Znaczenie mają tutaj przepisy Ustawy prawo restrukturyzacyjne. Otwarcie restrukturyzacji może:
- wyłączyć lub ograniczyć odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki,
- może pozwolić uniknąć upadłości, zatrzymać egzekucje oraz umożliwić zawarcie układu z wierzycielami.
Czy członek zarządu odpowiada po rezygnacji?
Tak. Sama rezygnacja z funkcji nie powoduje automatycznego zwolnienia z odpowiedzialności za zobowiązania spółki. W przypadku wystąpienia przez wierzyciela z powództwem w trybie art. 299 KSH Sąd zbada między innymi kiedy powstał obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, kto pełnił funkcję w tym okresie, czy rezygnacja nie miała charakteru pozornego.
Odpowiedzialność pełnomocnika za zobowiązania spółki
Warto wskazać w tym miejscu, że odpowiedzialność rozszerza się również poza krąg członków zarządu i rozciąga na osoby – rzeczywiście sprawujące zarząd przedsiębiorstwem dłużnika. W praktyce bowiem zdarzało się, że funkcję członków zarządu pełniły tzw. słupy. A osoby chcące uniknąć odpowiedzialności, często działając ze z góry powziętym zamiarem, nieregulowania zobowiązań względem wierzycieli, unikały odpowiedzialności, działając na podstawie pełnomocnictw. Problem ten zauważył ustawodawca, rozszerzając katalog osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki.
Czy prokurent odpowiada za zobowiązania spółki w oparciu o przepis art. 299 KSH
Nie. Prokura, chodź jest rodzajem pełnomocnictwa, upoważnia do reprezentacji spółki, ale nie nakłada obowiązku prowadzenia jej spraw. Co za tym idzie, prokurent nie będzie co do zasady odpowiadał za zobowiązania spółki kapitałowej, bo oczywiście nie wyklucza odpowiedzialności odszkodowawczej czy karnej. W orzecznictwie wskazuje się również, że prokurent nie posiada legitymacji do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika, umocowanie prokurenta nie wynika z ustawy a z czynności prawnej, nie należy do organów spółki zatem nie jest objęty wymogiem przepisu art. 21 Ustawy prawo upadłościowe.
POSTANOWIENIE Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2013 r. (sygn. akt V CSK 177/12)
Wprawdzie wzgląd na ochronę wierzycieli i interes dłużnika – zdaniem zwolenników omawianego stanowiska (objęcia obowiązkiem prokurenta) – mógłby przemawiać za przyznaniem uprawnienia do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości także prokurentom, a nawet pełnomocnikom dłużnika, jednakże nie ma do tego podstaw. Zwrócono także uwagę, że w toku prac nad rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) podkomisja postępowania upadłościowego odrzuciła poprawkę wyłączającą uprawnienie prokurenta do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, wychodząc z założenia, że jest to jasne i bez tego. Argumentów przemawiających za omawianą wykładnią dostarcza również uchwała Sądu Najwyższego z dnia z dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 45/06 (OSNC 2007, nr 22, poz. 1267.
Odpowiedzialność po wykreśleniu spółki z KRS
Wierzyciele mogą dochodzić roszczeń przeciwko członkom zarządu również po likwidacji spółki, zakończeniu postępowania upadłościowego, czy też wykreśleniu podmiotu z rejestru przedsiębiorców. W praktyce pozwy przeciwko zarządowi składane są dopiero po zakończeniu egzekucji wobec samej spółki.
Czy członek zarządu odpowiada całym majątkiem?
Tak. Odpowiedzialność z art. 299 KSH ma charakter osobisty i majątkowy.
Egzekucja może zostać skierowana do:
- wynagrodzenia,
- rachunków bankowych,
- nieruchomości,
- ruchomości,
- udziałów w innych spółkach,
- innych składników majątku prywatnego.
Jak wygląda proces przeciwko członkowi zarządu?
Postępowanie zwykle przebiega w kilku etapach:
Etap 1 – pozew przeciwko spółce
Wierzyciel uzyskuje wyrok przeciwko spółce.
Etap 2 – egzekucja komornicza
Komornik prowadzi postępowanie egzekucyjne. Które okazuje się bezskuteczne co potwierdza wydane przez Komornika Postanowienie w przedmiocie umorzenia egzekucji w związku z brakiem majątku.
Etap 3 – stwierdzenie bezskuteczności egzekucji
Jeżeli spółka nie posiada majątku, wierzyciel uzyskuje podstawę do dochodzenia roszczeń od zarządu. Wierzyciel może również wykazać nieskuteczność egzekucji w innych sposób, o którym wspomniano powyżej.
Etap 4 – pozew przeciwko członkom zarządu
Wierzyciel wnosi pozew przeciwko członkom zarządu na podstawie art. 299 KSH to właściwego sądu.
Etap 5 – wydanie nakazu zapłaty
Po przeprowadzeniu postępowania Sąd wyda nakaz zapłaty względem konkretnego członka lub członków zarządu jako osobom fizycznym nakazując im zapłatę na rzecz powoda określonej kwoty. Roszczenie to ma charakter odszkodowawczy.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie – I Wydział Cywilny z dnia 17 września 2021 r., sygn. akt: I AGa 82/20:
Sąd Apelacyjny w obecnym składzie podziela pogląd o odszkodowawczym charakterze roszczenia z art. 299 § 1 KSH, do przedawnienia którego zastosować należy art. 4421 § 1 KC Skoro powstanie tego roszczenia jest warunkowane niemożliwością zaspokojenia wierzytelności z majątku spółki (bezskutecznością egzekucji), to termin jego przedawnienia musi być liczony od zaistnienia uświadomionego przez wierzyciela stanu, który można w ten sposób zakwalifikować. Warunkiem uświadomienia przez wierzyciela, że egzekucja konkretnej wierzytelności przeciwko spółce będzie bezskuteczna jest rozeznanie w jej kondycji gospodarczej.
Jakie błędy najczęściej popełniają członkowie zarządu?
Ignorowanie problemów finansowych
Najczęściej odpowiedzialność członków zarządu pojawia się wtedy, gdy zarząd zbyt długo zwleka z reakcją.
Brak analizy płynności finansowej
Wielu członków zarządu nie monitoruje na bieżąco:
- struktury należności i zobowiązań spółki,
- stanu zaległości wobec ZUS,
- stanu zaległości podatkowych,
- opóźnień w zapłacie należności przez kontrahentów dłużnika.
Zbyt późne złożenie wniosku o upadłość
To najczęstsza przyczyna odpowiedzialności osobistej członków zarządu.
Pozorne przekazanie zarządzania
Sądy coraz częściej badają rzeczywisty wpływ poszczególnych osób na funkcjonowanie spółki. Formalny brak kompetencji nie zawsze chroni przed odpowiedzialnością.
Orzecznictwo w sprawach odpowiedzialności członków zarządu
Aktualnie nie budzi wątpliwości w orzecznictwie tak charakter zobowiązania, jak również terminy przedawnienia roszczenia z tytułu dochodzenia odszkodowania od członków zarządu. I tak np.
Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 22 marca 2019 r., sygn. akt: I CSK 96/18:
W następstwie czynu polegającego na wyrządzeniu wierzycielowi spółki z ograniczoną odpowiedzialnością szkody polegającej na niemożliwości zaspokojenia wierzytelności, która przysługiwała mu w stosunku do spółki w związku ze spóźnionym zgłoszeniem wniosku o ogłoszenie jej upadłości albo niezgłoszeniem takiego wniosku przez członków zarządu. W tej sytuacji przepisem, na podstawie którego należy określać termin i przesłanki przedawnienia przewidzianego w art. 299 § 1 i 2 KSH roszczenia wierzyciela spółki przeciwko członkom jej zarządu jest art. 4421 § 1 KC. Termin przedawnienia roszczenia deliktowego może rozpocząć bieg, gdy roszczenie to już powstało, a poszkodowanemu znany jest zarówno fakt powstania szkody, jak i osoba obowiązana do jej naprawienia. (…) Warunkiem jest uświadomienia przez wierzyciela, że egzekucja konkretnej wierzytelności przeciwko spółce będzie bezskuteczna jest rozeznanie w jej kondycji gospodarczej. Dla stwierdzenia, że kondycja ta jest na tyle zła, iż nie pozwoli wierzycielowi na zaspokojenie jego wierzytelności, nie jest jednak konieczne, żeby inicjował on przeciwko spółce postępowanie egzekucyjne i uzyskał w tym postępowaniu postanowienie o jego umorzeniu z uwagi na bezskuteczność. Znajomość przez wierzyciela stanu rzeczy wskazującego na zrealizowanie się przesłanek doniosłych dla powstania roszczenia z art. 299 KSH może wynikać z każdego dowodu wskazującego z dostateczną dozą prawdopodobieństwa na złą kondycję finansową spółki, oznaczającą, że nie ma ona majątku pozwalającego na zaspokojenie zobowiązania (por. nieopublikowane wyroki Sądu Najwyższego z 18 lutego 2015 r., I CSK 9/14, z 21 października 2011 r., IV CSK 46/11, z 14 lipca 2010 r., V CSK 30/10, z 26 sierpnia 2009 r., I CSK 34/09, z 2 października 2007 r., II CSK 301/07, z 31 stycznia 2007 r., II CSK 417/06).
Bezspornie w utrwalonej praktyce sądów wypracowany został pogląd, że członkowie zarządu mają obowiązek aktywnego monitorowania sytuacji spółki, profesjonalny charakter funkcji zarządczej oznacza podwyższony standard staranności, powoływanie się na brak wiedzy o finansach przedsiębiorstwa nie stanowi skutecznej obrony przed odpowiedzialnością z art. 299 KSH.
Dnia 12 kwietnia 2023 r. w sprawie o sygn. akt P 5/19, korzystne dla członków zarządu stanowisko zajął Trybunał Konstytucyjny (opublikowany). W którym zauważono, że art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje związanie sądu orzeczeniem, na podstawie którego wszczęto przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością bezskuteczną egzekucję, w procesie wytoczonym na podstawie art. 299 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1467, ze zm.) przeciwko pozwanemu, który utracił status członka zarządu spółki przed datą wszczęcia postępowania, w którym orzeczenie przeciwko spółce zapadło, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Jednocześnie jednak w tym samym postanowieniu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że pozwany w trybie art. 299 KSH pozwany były członek zarządu, w zakresie w jakim nie przewiduje możliwości, aby pozwany były członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uwolnił się od odpowiedzialności poprzez wykazanie, że wierzytelność, stwierdzona orzeczeniem, na podstawie którego wszczęto przeciwko spółce bezskuteczną egzekucję, nie istnieje, w sytuacji, w której orzeczenie zapadło w postępowaniu wszczętym po dacie utraty przez pozwanego statusu członka zarządu spółki, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji.
Art. 299 KSH a likwidator spółki
Warto również pamiętać, że odpowiedzialność członków zarządu odszkodowawcza może dotyczyć również likwidatorów spółki. Zgodnie z art. 299¹ KSH przepisy o odpowiedzialności członków zarządu stosuje się odpowiednio do likwidatorów.
Jak kancelaria może pomóc członkom zarządu?
Pomoc prawna może obejmować:
- analizę ryzyka odpowiedzialności członków zarządu,
- minimalizację ryzyk odszkodowawczych,
- ocenę momentu powstania niewypłacalności spółki,
- ocenę możliwości i zasadności wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego. Przygotowanie wniosku w wybranym wariancie procedury restrukturyzacyjnej.
- w przypadku wystąpienia negatywnej przesłanki restrukturyzacji przygotowanie wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika,
- negocjacje z wierzycielami,
- reprezentację w sporach sądowych,
- ochronę majątku prywatnego członków zarządu.
W wielu przypadkach właściwa szybka reakcja pozwala uniknąć odpowiedzialności osobistej.
Odpowiedzialność członków zarządu z art. 299 KSH to jedno z najważniejszych ryzyk związanych z prowadzeniem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wbrew powszechnemu przekonaniu spółka z o.o. nie zawsze chroni prywatny majątek członków zarządu. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, wierzyciele mogą skutecznie dochodzić należności od osób zarządzających przedsiębiorstwem.
Im wcześniej zarząd podejmie działania ochronne, tym większa szansa na uniknięcie odpowiedzialności osobistej za zobowiązania spółki.