Problem zadłużenia rolników stanowi istotne zagadnienie zarówno z perspektywy praktyki postępowania restrukturyzacyjnego, upadłościowego jak i polityki gospodarczej państwa. Sama specyfika działalności – uzależniona od czynników atmosferycznych, zmienność cen rynkowych na produkcje rolną oraz często wysoki poziom zadłużenia inwestycyjnego – powoduje, że rolnicy są szczególnie narażeni na utratę płynności finansowej. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie: czy możliwa jest restrukturyzacja rolnika, a jeżeli tak – w jakim zakresie i na jakich zasadach.
Obecnie nie budzi już wątpliwości, że restrukturyzacja rolnika, jest możliwa. Postępowania wobec rolników są już praktyką powszechną w wielu sądach restukturyzacyjnych i upadłościowych. Poniżej kilka słów uwzględniających zagadnienia szczegółowe, takie jak restrukturyzacja gospodarstwa rolnego oraz restrukturyzacja zadłużenia rolników.
Podstawy prawne restrukturyzacji – ogólna charakterystyka
Podstawowym aktem regulującym postępowania restrukturyzacyjne w Polsce jest Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. 2015 poz. 978 ze zm.). Ustawa ta określa zasady i procedurę prowadzenia postępowania mającego na celu zawarcia układu z wierzycielami i uratowania przedsiębiorstwa rolnika – gospodarstwa, przed upadłością.
Zgodnie z art. 1 Prawa restrukturyzacyjnego, celem postępowania restrukturyzacyjnego jest:
- zawarcie przez dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością układu z wierzycielami oraz skutki układu,
- przeprowadzenie działań sanacyjnych (jeżeli jest to konieczne)1.
Kluczowe znaczenie ma definicja dłużnika, który może skorzystać z restrukturyzacji. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, zdolność restrukturyzacyjną posiada przedsiębiorca w rozumieniu Kodeksu cywilnego2.
Czy rolnik może skorzystać z restrukturyzacji? Na czym polega restrukturyzacja dla rolnika?
Status rolnika jako przedsiębiorcy
Odpowiedź na pytanie: czy rolnik może skorzystać z restrukturyzacji? wymaga krótkiej analizy jego statusu prawnego.
Zgodnie z art. 43¹ Kodeksu cywilnego, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową3. Jednakże działalność rolnicza co do zasady nie jest traktowana jako działalność gospodarcza w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (obecnie – Prawo przedsiębiorców).
W konsekwencji co do zasady:
- rolnik prowadzący wyłącznie gospodarstwo rolne nie zawsze jest uznawany za przedsiębiorcę,
- brak statusu przedsiębiorcy wyklucza możliwość skorzystania z Prawa restrukturyzacyjnego.
Tzw. zdolność restrukturyzacyjna przysługuje, co do zasady, przedsiębiorcom w rozumieniu art. 431 k.c. (art. 1 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego). Osoba fizyczna prowadząca gospodarstwo rolne ma zdolność restrukturyzacyjną, jeżeli ma zarazem posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów prawa.
Rolnik jako przedsiębiorca – przypadki szczególne
Rolnik może zostać uznany za przedsiębiorcę w sytuacji, gdy:
- prowadzi działalność przetwórczą,
- prowadzi działalność agroturystyczną o charakterze zorganizowanym,
- prowadzi działalność handlową wykraczającą poza zwykłą sprzedaż produktów rolnych.
W takich przypadkach możliwe jest przyjęcie, że rolnik spełnia przesłanki uznania za przedsiębiorcę, co otwiera drogę do zastosowania przepisów Prawa restrukturyzacyjnego.
Stanowisko to znajduje potwierdzenie w doktrynie, zgodnie z którą działalność rolniczą może przybrać formę działalności gospodarczej, jeżeli ma charakter zorganizowany i ciągły oraz jest nastawiona na zysk.
Restrukturyzacja rolnika a brak zdolności restrukturyzacyjnej
Ograniczenia wynikające z przepisów
W przypadku rolników, którzy nie posiadają statusu przedsiębiorcy, zastosowanie przepisów Prawa restrukturyzacyjnego jest wyłączone. Wynika to wprost z konstrukcji ustawy, która adresowana jest wyłącznie do przedsiębiorców.
W praktyce oznacza to, że:
- typowy rolnik indywidualny nie może skorzystać z postępowania restrukturyzacyjnego,
- nie przysługuje mu dostęp do takich instytucji jak układ z wierzycielami czy postępowanie sanacyjne.
Jest to pewna niekonsekwencja ustawodawcy w systemowym podejściu do niewypłacalności rolników lub zagrożenia jej wystąpieniem. Osoba fizyczna prowadząca gospodarstwo rolne, spełniająca wymogi do przypisania statusu przedsiębiorcy, może prowadzić postępowanie restrukturyzacyjne, dążąc do uniknięcia likwidacji swojego przedsiębiorstwa – gospodarstwa rolnego, ale nie może już ogłosić upadłości, przewidzianej dla przedsiębiorców, wówczas, gdy te działania się nie powiodą.
Alternatywne rozwiązania prawne
W sytuacji braku zdolności restrukturyzacyjnej rolnik może skorzystać z innych instrumentów prawnych, w szczególności:
- Upadłość konsumencka – na podstawie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. 2003 nr 60 poz. 535 ze zm.)4.
- Negocjacje pozasądowe z wierzycielami. Jeśli finansującymi są Banki zawarcia tzw. umowy stand still.
- Programy pomocowe państwa dla rolników.
Upadłość konsumencka może być szczególnie istotna dla rolników nieprowadzących działalności gospodarczej, gdyż umożliwia oddłużenie osoby fizycznej niebędącej przedsiębiorcą.
Restrukturyzacja gospodarstwa rolnego – aspekty praktyczne
Możliwość restrukturyzacji w ramach działalności gospodarczej
Jeżeli gospodarstwo rolne prowadzone jest w formie działalności gospodarczej, możliwa staje się restrukturyzacja gospodarstwa rolnego w pełnym zakresie przewidzianym przez Prawo restrukturyzacyjne.
W takim przypadku rolnik może skorzystać z czterech trybów postępowania:
- postępowania o zatwierdzenie układu,
- przyspieszonego postępowania układowego,
- postępowania układowego,
- postępowania sanacyjnego5.
Cel – restrukturyzacja gospodarstwa rolnego i ustalenie warunków spłaty wierzycieli.
Restrukturyzacja gospodarstwa rolnego może obejmować:
- redukcję zadłużenia,
- rozłożenie zobowiązań na raty,
- odroczenie terminów płatności,
- zmianę struktury działalności,
- sprzedaż części majątku.
Celem nadrzędnym jest przywrócenie zdolności do regulowania bieżących zobowiązań oraz utrzymanie funkcjonowania gospodarstwa.
Restrukturyzacja zadłużenia rolników – instrumenty szczególne
Pomoc publiczna dla rolników
W praktyce istotną rolę odgrywają instrumenty wsparcia państwa, w tym:
- pomoc de minimis w rolnictwie,
- programy restrukturyzacyjne realizowane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR).
Podstawę prawną stanowią m.in. przepisy unijne dotyczące pomocy publicznej w sektorze rolnym6.
Ustawa o restrukturyzacji zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne
Szczególnym aktem prawnym jest Ustawa z dnia 9 listopada 2018 r. o restrukturyzacji zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne (Dz.U. 2019 poz. 33)7.
Ustawa ta przewiduje szczególne mechanizmy wsparcia dla rolników, w tym:
- dopłaty do oprocentowania kredytów restrukturyzacyjnych,
- pożyczki na spłatę zadłużenia,
- przejmowanie długu przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR).
Jest to kluczowy instrument w zakresie restrukturyzacji zadłużenia rolników, który funkcjonuje obok klasycznych postępowań restrukturyzacyjnych. Elementem wniosku opartego na ustawie, który zadłużony rolnik przedkłada jest – plan restrukturyzacyjnym gospodarstwa rolnego (art.3 ust. 3).
Relacja między restrukturyzacją a upadłością rolnika
Subsydiarność postępowań
Restrukturyzacja rolnika ma charakter prewencyjny wobec upadłości. Jej celem jest uniknięcie likwidacji majątku i powrót do niezakłóconego funkcjonowania oddłużonego gospodarstwa rolnego.
W przypadku rolników:
- brak możliwości restrukturyzacji (w sensie formalnym) często prowadzi do konieczności ogłoszenia upadłości konsumenckiej
- w przypadku rolników-przedsiębiorców możliwe jest zastosowanie obu reżimów.
Skutki ekonomiczne i społeczne
Upadłość rolnika wiąże się z kolei z ważkimi konsekwencjami:
- utratą gospodarstwa,
- wykluczeniem ekonomicznym,
- destabilizacją rynku rolnego.
Dzieje się tak dlatego, że w przypadku, gdy składany jest wniosek o ogłoszenie upadłości rolnika Sąd będzie go rozpatrywał w reżimach przepisów o upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. To z kolei sprawia, że cały majątek, w tym majątek osobisty rolnika staje się masą upadłości, z której Syndyk w porozumieniu z Sądem lub Sędzią komisarzem, będzie zaspokajał wierzycieli.
Orzecznictwo i praktyka stosowania prawa
W orzecznictwie podkreśla się konieczność ścisłej interpretacji przepisów dotyczących zdolności restrukturyzacyjnej.
Sądy konsekwentnie wskazują, że:
- status przedsiębiorcy jest warunkiem sine qua non zastosowania Prawa restrukturyzacyjnego,
- działalność rolnicza nie zawsze spełnia kryteria działalności gospodarczej.
Stanowisko to znajduje potwierdzenie w judykaturze Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych.
Wnioski końcowe
Analiza obowiązujących przepisów prowadzi do następujących wniosków:
- Restrukturyzacja rolnika w rozumieniu Prawa restrukturyzacyjnego jest możliwa w przypadku, gdy rolnik posiada status przedsiębiorcy.
- „Typowy” rolnik indywidualny nie ma zdolności restrukturyzacyjnej.
- Alternatywą są:
- upadłość konsumencka,
- instrumenty wsparcia państwa,
- szczególne regulacje dotyczące restrukturyzacji zadłużenia rolników.
4. Restrukturyzacja gospodarstwa rolnego jest możliwa w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.
5. Ustawa z 2018 r. stanowi kluczowy instrument w zakresie wsparcia zadłużonych rolników.
1https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-restrukturyzacyjne-18208902/art-1
2https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-restrukturyzacyjne-18208902/art-4
3https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-cywilny-16785996/art-43-1
4https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu20030600535
5Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. 2015 poz. 978 ze zm.).
6https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/rozporzadzenie-1408-2013-w-sprawie-stosowania-art-107-i-108-traktatu-o-68385112
7https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/restrukturyzacja-zadluzenia-podmiotow-prowadzacych-gospodarstwa-rolne-18800844