Problemy finansowe przedsiębiorstwa mogą dotknąć zarówno małe firmy rodzinne, jak i duże spółki działające na rynku od wielu lat. Rosnące koszty prowadzenia działalności, zatory płatnicze, spadek sprzedaży czy utrata kluczowych kontrahentów często prowadzą do sytuacji, w której przedsiębiorca traci zdolność do regulowania swoich zobowiązań.
W praktyce wielu właścicieli firm przez długi czas próbuje ratować działalność samodzielnie, nie analizując odpowiednio wcześnie ryzyka niewypłacalności. Tymczasem właściwie oceniony moment oraz znajomość procedur mogą ograniczyć odpowiedzialność osobistą i pozwolić wybrać najlepsze rozwiązanie – restrukturyzację albo upadłość firmy.
W takich okolicznościach coraz częściej pojawia się pytanie: kiedy warto ogłosić upadłość firmy i jak wygląda procedura upadłościowa?
To również moment, w którym przedsiębiorcy zaczynają poszukiwać odpowiedzi na pytania: kiedy trzeba ogłosić upadłość firmy, jakie dokumenty przygotować oraz czy istnieją alternatywy pozwalające uniknąć całkowitej likwidacji działalności.
W praktyce wielu przedsiębiorców zwleka z podjęciem decyzji o złożeniu wniosku o upadłość, licząc na poprawę sytuacji finansowej. Tymczasem zbyt późne działanie może prowadzić do odpowiedzialności osobistej członków zarządu, problemów podatkowych oraz ryzyka odpowiedzialności cywilnej i karnej. Warto więc wiedzieć, kiedy powstaje obowiązek zgłoszenia upadłości oraz jakie skutki prawne niesie za sobą postępowanie upadłościowe.
Warto podkreślić, że ogłoszenie upadłości firmy nie powinno być traktowane jako porażka przedsiębiorcy, lecz jako instrument prawny służący uporządkowanemu zakończeniu działalności albo ochronie interesów wierzycieli.
Procedura upadłościowa – czym jest i kiedy dochodzi do jej uruchomienia?
Upadłość firmy to formalne postępowanie sądowe prowadzone wobec przedsiębiorcy, który stał się niewypłacalny. Zasady prowadzenia postępowań upadłościowych regulują przede wszystkim:
- ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe,
- ustawa z dnia 15 maja 2015 r. — Prawo restrukturyzacyjne,
- ustawa z dnia 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych,
- ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Ordynacja podatkowa,
- ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego.
Kluczowym aktem prawnym pozostaje Prawo upadłościowe. Zgodnie z art. 10 ustawy Prawo upadłościowe: Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny.
Cele postępowania upadłościowego opisane są w przepisie art. 2 ust. 1 Prawa upadłościowego i są to:
- zaspokojenie wierzycieli w możliwie najwyższym stopniu,
- zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika, jeżeli racjonalne względy na to pozwolą.
W praktyce postępowanie nie zawsze oznacza natychmiastową likwidację majątku. Część przedsiębiorców błędnie utożsamia upadłość firmy wyłącznie z zakończeniem działalności. W określonych przypadkach możliwe jest utrzymanie wartości przedsiębiorstwa lub sprzedaż jego zorganizowanej części.
Kiedy firma jest niewypłacalna?
Najważniejszą przesłanką ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność przedsiębiorcy.
Definicja niewypłacalności — art. 11 Prawa upadłościowego
Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe:
Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.
Przepis ten ma fundamentalne znaczenie dla przedsiębiorców oraz członków zarządu spółek kapitałowych. W praktyce niewypłacalność oznacza sytuację, w której firma:
- nie płaci faktur,
- zalega z podatkami,
- nie opłaca składek ZUS,
- nie spłaca rat kredytów i leasingów,
- posiada trwałe problemy z płynnością finansową.
To właśnie na tym etapie przedsiębiorcy najczęściej zaczynają analizować, jak ogłosić upadłość firmy i czy ich sytuacja rzeczywiście spełnia ustawowe przesłanki do wszczęcia postępowania.
Ustawa przewiduje również tak zwane domniemanie niewypłacalności. Zgodnie z przepisem art. 11 ust. 1a Prawa upadłościowego:
Domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące.
Sam przejściowy brak płynności nie zawsze oznacza konieczność wszczęcia postępowania, jednak długotrwałe problemy finansowe mogą skutkować obowiązkiem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości firmy.
Niewypłacalność spółki z o.o. — kiedy zobowiązania przekraczają wartość majątku
W przypadku osób prawnych oraz spółek kapitałowych ustawodawca przewidział dodatkową przesłankę niewypłacalności opisaną w przepisie art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego, zgodnie z którym:
Dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące.
Ma to szczególne znaczenie dla:
- spółek z ograniczoną odpowiedzialnością,
- spółek akcyjnych,
- prostych spółek akcyjnych.
W takich sytuacjach szczególnie ważne staje się monitorowanie wskaźników finansowych i bieżąca analiza bilansu przedsiębiorstwa. Brak reakcji może doprowadzić nie tylko do utraty płynności, ale również do odpowiedzialności osób zarządzających.
Kiedy należy złożyć wniosek o upadłość?
Jednym z najważniejszych obowiązków przedsiębiorcy oraz członków zarządu jest terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w przypadku wystąpienia przesłanek, o których wspominamy powyżej. Sankcją za niewywiązanie się z tego obowiązku może być odpowiedzialność osobista członków zarządu.
To właśnie w tym miejscu pojawia się jedno z najczęściej zadawanych pytań: kiedy trzeba ogłosić upadłość firmy? Odpowiedź wynika bezpośrednio z przepisów i momentu wystąpienia niewypłacalności.
Jaki jest termin na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości?
Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego:
Dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości.
W przypadku spółek handlowych obowiązek ten obciąża osoby uprawnione do reprezentowania spółki, przede wszystkim członków zarządu.
Bez znaczenia pozostaje, czy dany członek zarządu zajmował się księgowością i finansami czy też był np. członkiem zarządu odpowiadającym za techniczną część funkcjonowania przedsiębiorstwa.
Członkowie zarządu, w przypadku niedochowania terminu do złożenia wniosku, odpowiadają solidarnie. Przy czym wierzyciel może kierować egzekucję do jednego lub wszystkich członków zarządu. To decyzja wierzyciela.
W praktyce świadomi wierzyciele najczęściej kierują swoje roszczenia wobec tych członków zarządu, którzy dysponują największym majątkiem osobistym lub posiadają stałe źródła dochodu, z których wierzyciel będzie mógł się zaspokoić.
Terminowe ogłoszenie upadłości firmy jest więc nie tylko obowiązkiem ustawowym, ale również jednym z podstawowych narzędzi ograniczania odpowiedzialności członków zarządu.
Dotyczy to również sytuacji, gdy prowadzona jest jednoosobowa działalność — w takim przypadku upadłość działalności gospodarczej może wymagać szybkiego podjęcia decyzji i właściwego przygotowania dokumentacji.
Odpowiedzialność członków zarządu za brak zgłoszenia upadłości
To jedna z najistotniejszych kwestii praktycznych związanych z upadłością spółki z o.o. Istnieje kilka źródeł tej odpowiedzialności.
Odpowiedzialność na podstawie Kodeksu spółek handlowych
Zgodnie z art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych:
„Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania”.
Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności wyłącznie wtedy, gdy wykaże, że:
- we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości,
- otwarto postępowanie restrukturyzacyjne,
- brak złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpił bez jego winy (np. przebywał w tym czasie w szpitalu lub z innych powodów był niezdolny do prowadzenia przedsiębiorstwa).
Więcej na ten temat mogą Państwo przeczytać w publikacji Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania podatkowe spółek kapitałowych – zakres, przesłanki i granice odpowiedzialności.
W praktyce sądowej bardzo często analizuje się nie tylko sam moment złożenia wniosku, ale także działania podejmowane przez zarząd jeszcze przed powstaniem niewypłacalności.
Odpowiedzialność podatkowa — Ordynacja podatkowa
Istotne ryzyko dotyczy również zobowiązań podatkowych.
Zgodnie z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej:
Za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu.
Odpowiedzialność obejmuje m.in.:
- VAT,
- CIT,
- PIT,
- składki ZUS.
Szczególną kategorią są zobowiązania wynikające z PIT 4. Ma to związek z faktem, że pracodawca jest wyłącznie płatnikiem tego podatku. Sama zaś kwota składki jest „własnością” pracownika.
W przypadku nieuregulowania tego zobowiązania osoby kierujące firmą narażają się na dodatkową odpowiedzialność przewidzianą w przepisach kodeksu karnego.
Warto pamiętać, że nawet jeżeli przedsiębiorca obawia się, że upadłość przedsiębiorcy będzie oznaczała utratę całego majątku, brak działania często prowadzi do jeszcze dalej idących konsekwencji prawnych i finansowych.
Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej
Niezłożenie wniosku o upadłość może prowadzić również do orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej nawet na okres 10 lat. Podstawę stanowi art. 373 ust. 1 Prawa upadłościowego.
Sąd może orzec zakaz wobec osoby, która m.in.:
- będąc do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie złożyła w ustawowym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości albo
- faktycznie zarządzając przedsiębiorstwem dłużnika, istotnie przyczyniła się do niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie albo
- po ogłoszeniu upadłości nie wydała lub nie wskazała majątku, ksiąg rachunkowych, korespondencji lub innych dokumentów upadłego, w tym danych w postaci elektronicznej, do których wydania lub wskazania była obowiązana z mocy ustawy, albo
- jako upadły po ogłoszeniu upadłości ukrywała, niszczyła lub obciążała majątek wchodzący w skład masy upadłości, albo
- jako upadły w toku postępowania upadłościowego nie wykonała innych obowiązków ciążących na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądu albo sędziego-komisarza, albo też w inny sposób utrudniała postępowanie
W praktyce oznacza to, że brak reakcji na sytuację kryzysową w firmie może zostać potraktowany jako rażące naruszenie obowiązków zarządczych, co dodatkowo wzmacnia ryzyko, jakie niesie bankructwo firmy w sensie prawnym i osobistym.
Jak wygląda procedura upadłościowa?
1. Analiza sytuacji przedsiębiorstwa
Pierwszym krokiem powinna być analiza finansowa i prawna przedsiębiorstwa. Na tym etapie należy ustalić:
- wysokość zadłużenia,
- strukturę wierzytelności,
- spisać i ustalić wartość majątku,
- ocenić możliwość restrukturyzacji,
- ocenić ryzyko odpowiedzialności zarządu.
W praktyce kancelaria restrukturyzacyjna dokonuje oceny, czy istnieją przesłanki do:
- restrukturyzacji,
- zawarcia układu, w postępowaniu pozasądowym (artykuł Otwarcie postępowania układowego),
- czy ogłoszenia upadłości firmy.
To właśnie ten etap pozwala odpowiedzieć na kluczowe pytanie: jak ogłosić upadłość firmy w sposób zgodny z prawem i jednocześnie minimalizujący ryzyka osobiste.
2. Sporządzenie wniosku o ogłoszenie upadłości
Wniosek o ogłoszenie upadłości musi spełniać wymogi określone w art. 22–25 Prawa upadłościowego.
Powinien zawierać m.in.:
- pełne dane dłużnika,
- wskazanie miejsca prowadzenia działalności,
- informacje o posiadanym majątku,
- wykaz wierzycieli,
- listę zabezpieczeń na majątku,
- spis należności,
- opis w jaki sposób powstałą niewypłacalność, co ma kluczowe znaczenie dla oceny przyczynienia się przez dłużnika do powstania niewypłacalności a w konsekwencji upadku przedsiębiorstwa,
Do wniosku należy dołączyć także dokumenty finansowe wskazane w art. 23 Prawa upadłościowego, w tym:
- aktualny wykaz majątku z szacunkową wyceną jego składników;
- bilans sporządzony przez dłużnika dla celów postępowania, na dzień przypadający w okresie trzydziestu dni przed dniem złożenia wniosku;
- spis wierzycieli z podaniem ich adresów i wysokości wierzytelności każdego z nich oraz terminów zapłaty, a także listę zabezpieczeń dokonanych przez wierzycieli na jego majątku wraz z datami ich ustanowienia;
- oświadczenie o spłatach wierzytelności lub innych długów dokonanych w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku;
- spis podmiotów zobowiązanych majątkowo wobec dłużnika wraz z adresami, z określeniem wierzytelności, daty ich powstania i terminów zapłaty;
- wykaz tytułów egzekucyjnych oraz tytułów wykonawczych przeciwko dłużnikowi;
- informację o postępowaniach dotyczących ustanowienia na majątku dłużnika hipotek, zastawów, zastawów rejestrowych, zastawów skarbowych i hipotek morskich oraz innych obciążeń podlegających wpisowi w księdze wieczystej lub w rejestrach, jak również o prowadzonych innych postępowaniach sądowych, administracyjnych, sądowo-administracyjnych oraz przed sądami polubownymi dotyczących majątku dłużnika;
- informację o miejscu zamieszkania reprezentantów spółki lub osoby prawnej i likwidatorów, jeżeli są ustanowieni;
- informację, czy w jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:
- a) zatrudniał średniorocznie 250 lub więcej pracowników lub
- b) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych przekraczający równowartość w złotych 50 milionów euro, lub
- c) sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat przekroczyły równowartość w złotych 43 milionów euro.
Jeżeli dłużnik nie może dołączyć do wniosku dokumentów, o których mowa powyżej, powinien szczegółowo wyjaśnić przyczyny ich niedołączenia i je uprawdopodobnić. Przy czym należy rozróżnić wyraźnie kwestie udowodnienia i uprawdopodobnienia. Na tym etapie bowiem Sąd nie przeprowadza postępowania dowodowego, nie mniej bada tzw. należyte uprawdopodobnienie. W praktyce najczęściej dotyczy to sytuacji losowych w których dokumenty zostały utracone (kradzież, pożar etc).
3. Rozpoznanie sprawy przez sąd upadłościowy
Postępowanie prowadzi sąd upadłościowy właściwy dla głównego ośrodka podstawowej działalności przedsiębiorcy, czyli tzw. COMI które zostało uregulowane w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego. Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia: Sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika (COMI), są właściwe do wszczęcia głównego postępowania upadłościowego
Sąd zbada:
- fakt czy podmiot jest niewypłacalny
- kompletność dokumentów,
- możliwość pokrycia kosztów postępowania.
Oddalenie wniosku o upadłość – kiedy jest możliwe?
Sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości.
Podstawę stanowi art. 13 ust. 1 Prawa upadłościowego Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. Dotyczy to sytuacji, w których przedsiębiorca nie posiada majątku pozwalającego na sfinansowanie procedury.
Sąd może oddalić również wniosek o ogłoszenie upadłości w razie stwierdzenia, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.
Skutki ogłoszenia upadłości
Po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości majątek przedsiębiorstwa to już tzw. masa upadłości. Zgodnie z art. 61 Prawa upadłościowego: Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości
Oznacza to, że majątek przedsiębiorstwa służy zaspokojeniu wierzycieli.
Utrata zarządu nad majątkiem
Zgodnie z przepisem art. 75 ust. 1 Prawa upadłościowego: Upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania majątkiem wchodzącym do masy upadłości. Od tego momentu zarządzanie majątkiem przejmuje syndyk.
Syndyk — rola i obowiązki
Syndyk działa na podstawie przepisów art. 156 i następnych Prawa upadłościowego. Obowiązki syndyka to przede wszystkim:
- zabezpieczenie majątku upadłego, przed zniszczeniem lub utratą
- sporządzenie spisu inwentarza
- sporządzenie listy wierzytelności
- przeprowadzenie likwidacji majątku
- sporządzenia planu podziału i podział środków pomiędzy wierzycieli.
Syndyk działa pod nadzorem sędziego-komisarza lub w szczególnych przypadkach bezpośrednio Sądu upadłościowego.
Czym jest pre-pack?
Stosunkowo nową instytucją prawa jest tzw. przygotowana likwidacja (pre-pack), która została uregulowana w art. 56a–56h Prawa upadłościowego.
Polega ona na:
- przygotowaniu sprzedaży przedsiębiorstwa jeszcze przed ogłoszeniem upadłości,
- ustaleniu nabywcy, ceny wcześniej przed złożeniem wniosku
Rozwiązanie to pozwala często zachować wartość przedsiębiorstwa i miejsca pracy. Jednocześnie jest najbardziej ekonomicznym z pkt widzenia kosztów postępowania i zaspokojenia wierzycieli postępowaniem.
Instytucja ta często pozwala uniknąć pełnej likwidacji i ogranicza negatywne skutki, jakie niesie bankructwo firmy, szczególnie w zakresie utraty miejsc pracy i wartości przedsiębiorstwa.
Upadłość a restrukturyzacja — różnice
Przedsiębiorcy bardzo często zastanawiają się, czy lepsza będzie restrukturyzacja firmy czy jej upadłość.
Podstawa prawna restrukturyzacji
Postępowania restrukturyzacyjne reguluje ustawa z dnia 15 maja 2015 r. — Prawo restrukturyzacyjne. Zgodnie z przepisem art. 3 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego: Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika.
Restrukturyzacja umożliwia w wyniku zawarcia układu z wierzycielami:
- odroczenie płatności w czasie
- redukcję zadłużenia,
- ochronę przed egzekucją komorniczą,
- zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika
W praktyce to właśnie restrukturyzacja często poprzedza decyzję, czy konieczna będzie upadłość przedsiębiorcy, czy możliwe jest dalsze funkcjonowanie firmy.
Jak kancelaria prawna pomaga w postępowaniu upadłościowym?
Kancelaria może wspierać przedsiębiorcę w zakresie:
- analizy ryzyka odpowiedzialności zarządu,
- oceny niewypłacalności,
- przygotowania wniosku o upadłość,
- reprezentacji przed sądem,
- negocjacji z wierzycielami,
- przygotowania restrukturyzacji,
- ochrony majątku przedsiębiorcy.
Profesjonalna analiza często pozwala również ustalić, kiedy trzeba ogłosić upadłość firmy, aby ograniczyć negatywne konsekwencje prawne i finansowe.
Jak ogłoszenie upadłości wpływa na przedsiębiorcę?
Ogłoszenie upadłości firmy nie zawsze oznacza całkowitą utratę możliwości działania w przyszłości.
W wielu przypadkach:
- pozwala uporządkować zobowiązania,
- zamyka działalność w sposób kontrolowany,
- ogranicza ryzyko dalszego zadłużania.
Z punktu widzenia prawa, upadłość działalności gospodarczej jest narzędziem porządkowania sytuacji finansowej, a nie wyłącznie jej końcem.
Moment krytyczny — kiedy trzeba działać?
Najważniejsze w praktyce jest właściwe rozpoznanie momentu, w którym:
- firma traci płynność,
- zobowiązania przewyższają majątek,
- przestaje regulować podstawowe płatności.
To właśnie wtedy pojawia się realna potrzeba analizy czy ogłoszenie upadłości firmy jest obowiązkiem prawnym, czy jeszcze możliwa jest restrukturyzacja.
Jakie są najczęstsze błędy przedsiębiorców?
Najczęstsze błędy to:
- zbyt późne działanie,
- brak analizy niewypłacalności,
- ignorowanie obowiązku 30 dni,
- próba „przeczekania kryzysu”,
- brak konsultacji prawnej.
W praktyce takie działania często prowadzą do sytuacji, w której bankructwo firmy wiąże się z dodatkową odpowiedzialnością osobistą członków zarządu.
Na co zwrócić uwagę w praktyce?
Upadłość firmy to skomplikowana procedura regulowana przede wszystkim przez Prawo upadłościowe oraz Prawo restrukturyzacyjne. Kluczowe znaczenie ma prawidłowa ocena momentu niewypłacalności i terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości.
Przedsiębiorcy powinni pamiętać, że brak reakcji może prowadzić do:
- odpowiedzialności majątkiem prywatnym,
- odpowiedzialności podatkowej,
- zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,
- sporów z wierzycielami.
Dlatego w przypadku problemów finansowych warto jak najszybciej skorzystać z pomocy kancelarii restrukturyzacyjnej lub kancelarii prawa upadłościowego, która przeanalizuje sytuację przedsiębiorstwa i wskaże najlepsze rozwiązanie — restrukturyzację albo upadłość firmy.